بحران ناترازی بنزین: سناریوهای پیش‌رو و راهکارهای اقتصادی

بررسی‌های یک نهاد پژوهشی نشان می‌دهد که عدم اصلاح قیمت بنزین توسط سیاست‌گذار، منجر به رشد شدید مصرف و افزایش ناترازی در این حامل انرژی خواهد شد. این وضعیت، واردات را به شدت افزایش داده و مخارج ارزی دولت را به روندی فزاینده سوق می‌دهد. کارشناسان معتقدند که ریشه اصلی ناترازی بنزین در کشور، نه در ظرفیت‌های تولیدی، بلکه در مصرف بالای آن نهفته است که عمدتاً ناشی از قیمت پایین این فرآورده نفتی است.

تاریخچه مصرف بنزین در ایران از سال ۱۳۶۸ تاکنون، در اغلب سال‌ها از تولید پیشی گرفته و ناترازی محسوس بوده است. تنها در مقاطعی که اصلاح قیمت‌ها صورت گرفته، شاهد کاهش یا رفع این ناترازی بوده‌ایم که نمونه بارز آن پس از سال ۱۳۹۸ مشاهده شد.

چالش‌های اصلاح قیمت بنزین و ضرورت اصلاحات ساختاری

اگرچه اصلاح قیمت‌ها، چه متناسب با تورم و چه به صورت هدفمند، می‌تواند مصرف را کاهش داده و به رفع ناترازی، کاهش واردات و پایین آمدن مخارج ارزی کمک کند، اما به نظر می‌رسد که این اقدام بدون ایجاد اصلاحات ساختاری عمیق در اقتصاد کشور، رفع تحریم‌ها و آزادی تجارت، راه به جایی نخواهد برد و تنها فشار بر مردم را افزایش خواهد داد.

بنابراین، سیاست‌گذاران دولتی باید ابتدا با رفع محدودیت‌های تحریمی و بهبود وضعیت ساختاری اقتصاد ایران، فضای لازم را برای رونق اقتصادی فراهم آورند و سپس به سمت آزادسازی قیمت حامل‌های انرژی حرکت کنند. این رویکرد جامع، می‌تواند از تحمیل فشارهای اقتصادی مضاعف بر جامعه جلوگیری کرده و زمینه را برای یک اصلاح پایدار فراهم آورد.

سناریوهای مختلف ناترازی بنزین و پیامدهای اقتصادی

بر اساس محاسبات موسسه مطالعات و پژوهش‌های بازرگانی، وضعیت فعلی عرضه و تقاضای بنزین در سال جاری به شرح زیر است:

• تولید داخلی: ۱۲۰ میلیون لیتر در روز
• مصرف: ۱۲۹ میلیون لیتر در روز
• ناترازی فعلی: ۹ میلیون لیتر در روز

این ناترازی نیازمند واردات سالانه ۳.۲ میلیارد لیتر بنزین است که مخارج ارزی آن بین ۱.۸ تا ۲.۱ میلیارد دلار در سال برآورد می‌شود.

سناریوهای پیش‌رو:

پیش‌بینی ناترازی بنزین در سال‌های آتی

برآوردها نشان می‌دهد که در صورت عدم اصلاح قیمت حامل‌های انرژی، روند افزایش ناترازی بنزین ادامه خواهد یافت:

• تا پایان سال ۱۴۰۴: ناترازی ۹ میلیون لیتر در روز.
• ۴ سال بعد (حدود ۱۴۰۸): ناترازی به ۱۰ میلیون لیتر در روز خواهد رسید.
• سال ۱۴۰۸: ناترازی به نزدیک ۲۰ میلیون لیتر در روز می‌رسد، با تولید ۱۳۲ میلیون لیتر و مصرف ۱۵۳ میلیون لیتر.

تحقق این پیش‌بینی‌ها به معنای عمیق‌تر شدن بحران ناترازی، اتلاف منابع انرژی کشور بدون بازدهی مناسب و افزایش چشمگیر مخارج ارزی خواهد بود. این وضعیت، ضرورت اتخاذ تصمیمات قاطع و هوشمندانه را بیش از پیش نمایان می‌سازد.