چالش‌های صنعت فولاد ایران: از خسارت هزاران همتی تا ضرورت پیوند با دانشگاه

صنعت فولاد در ایران، پس از نفت، به عنوان دومین صنعت بزرگ کشور شناخته می‌شود و نقشی حیاتی در اقتصاد، اشتغال و توسعه زیرساختی، صنعتی و حتی امنیتی ایفا می‌کند. با وجود اینکه ایران در جمع ده تولیدکننده برتر فولاد جهان قرار دارد و ارزش سالانه زنجیره این صنعت به بیش از ۱۰ هزار همت می‌رسد، اما فقدان ارتباط ساختاریافته میان دانشگاه و صنعت، این ظرفیت عظیم را با چالش‌های جدی مواجه کرده است.

امیررضا قیامی آزاد، عضو هیئت علمی و رئیس مرکز تخصصی صنعت فولاد دانشگاه تهران، در گفت‌وگویی با تأکید بر این موضوع، هشدار داد که این خلأ همکاری سالانه هزاران همت خسارت به کشور تحمیل می‌کند. به باور او، اگر این ارتباط به یک راهبرد ملی تبدیل نشود، آینده رقابت‌پذیری و حرکت به سمت فولاد سبز در معرض تهدید جدی قرار خواهد گرفت.

جایگاه و ارزش صنعت فولاد در ایران

ایران با تولید سالانه حدود ۴۰ میلیون تن فولاد، یکی از ده تولیدکننده برتر جهان است. این میزان تولید، تنها در بخش مصالح فولادی، ارزشی بالغ بر دو هزار همت دارد. با در نظر گرفتن کل زنجیره فولاد، از معدن تا بازیافت، ارزش این صنعت به بیش از ۱۰ هزار همت در سال می‌رسد. قیامی آزاد با اشاره به گستردگی این زنجیره، توضیح می‌دهد که فولاد در تقریباً هیچ حوزه‌ای نیست که حضور نداشته باشد؛ از ساخت‌وساز و عمران گرفته تا خودروسازی، کشتیرانی، صنایع نظامی و حتی انرژی هسته‌ای.

«تقریباً هیچ حوزه‌ای نیست که فولاد در آن حضور نداشته باشد.»

چالش‌های کلیدی: بازیافت و فولاد سبز

یکی از حلقه‌های کلیدی و در عین حال مغفول در زنجیره فولاد ایران، موضوع بازیافت است. در حالی که در سطح جهان، بازیافت فولاد به عنوان یک صنعت راهبردی شناخته می‌شود، در ایران این حوزه عمدتاً به شیوه‌ای ابتدایی و غیرسیستمی اداره می‌شود.

مسئله محیط زیست و روند جهانی حرکت به سوی «فولاد سبز» نیز از دیگر نکات حیاتی است. صنعت فولاد یکی از صنایع پرمصرف آب و تولیدکننده قابل توجهی از دی‌اکسیدکربن است. کشورهایی مانند چین برنامه‌ریزی کرده‌اند تا سال ۲۰۵۰ تولید فولادشان هیچ دی‌اکسیدکربنی به طبیعت اضافه نکند. این در حالی است که در آینده، مالیات بر انتشار کربن وضع خواهد شد و ایران باید پاسخگوی مجامع بین‌المللی باشد، اما اغلب واحدهای فولادی در ایران هنوز به شیوه‌های سنتی و آلاینده مشغول فعالیت هستند.

تأسیس مرکز تخصصی صنعت فولاد دانشگاه تهران

برای جبران این خلأ ارتباطی، مرکز تخصصی صنعت فولاد دانشگاه تهران تأسیس شده است. هدف اصلی این مرکز، ایجاد پلی میان دانشگاه و صنعت فولاد ایران و جهان است. قیامی آزاد تأکید می‌کند که پیش از این، هیچ ساختار منظم و هدفمندی برای ورود دانشگاه‌ها به صنعت فولاد وجود نداشت، در حالی که برای صنعت نفت چنین نهادهایی شکل گرفته‌اند.

نقش دانشجویان در این مرکز بسیار پررنگ است و بدنه اجرایی آن را دانشجویان تشکیل می‌دهند. به گفته قیامی آزاد، حضور دانشجو و استاد در این فرآیند برای دسترسی به فناوری‌های نوین جهانی در دومین صنعت بزرگ کشور ضروری است.

موانع و راهکارها برای پیوند صنعت و دانشگاه

با این حال، تنها اقدام دانشگاه کافی نیست و صنعتگران و ساختارهای حاکمیتی نیز باید همراه شوند. بسیاری از فعالان صنعت فولاد هنوز از نقش دانشگاه بی‌اطلاع هستند و بخشی از مشکل نیز به خلأهای قانونی و سیاست‌گذاری بازمی‌گردد. این فقدان ارتباط مؤثر، تبعات اجتماعی و انسانی گسترده‌ای نیز دارد؛ از دلسردی نخبگان و مهاجرت نیروی انسانی متخصص گرفته تا بحران‌های زیست‌محیطی ناشی از مصرف عظیم آب و انتشار آلاینده‌ها در مناطقی مانند یزد و اصفهان.

مرکز تخصصی صنعت فولاد دانشگاه تهران اقداماتی را در این راستا آغاز کرده است، از جمله برگزاری بیش از ۲۰ بازدید میدانی از کارخانه‌ها و واحدهای مختلف زنجیره فولاد با حضور دانشجویان، اساتید و مسئولان. این بازدیدها، ظرفیت‌های متقابل صنعت و دانشگاه را به مدیران صنعتی نیز معرفی کرده است.

پیشنهادات برای تقویت ارتباط:

• افزایش واحدهای عملی: باید واحدهای عملی و مبتنی بر حضور در صنعت سهم بیشتری در آموزش دانشگاهی پیدا کنند.
• پایان‌نامه‌های کاربردی: پایان‌نامه‌ها و رساله‌های دانشجویی باید به سمت حل مسائل واقعی کارخانه‌ها هدایت شوند.
• تشویق اساتید: اساتید باید برای همکاری و برقراری ارتباط با صنعت مشوق‌های جدی دریافت کنند.

این تغییرات، علاوه بر ارتقای کیفیت آموزش عالی، می‌تواند صنعت فولاد کشور را به سمت فناوری‌های نوین و استانداردهای جهانی همچون فولاد سبز و فولادهای پرمقاومت سوق دهد. پیوند صنعت و دانشگاه در فولاد نه فقط یک ضرورت علمی و صنعتی، بلکه یک الزام اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی برای آینده کشور است.