بارورسازی ابرها؛ راهکاری پرابهام در بحران خشکسالی ایران

در شرایطی که ایران با بحران خشکسالی دست و پنجه نرم می‌کند، موضوع بارورسازی ابرها و شایعات پیرامون «ابردزدی» به بحثی داغ تبدیل شده است. اما آیا این روش‌ها راهگشا هستند یا تنها به تخیلات دامن می‌زنند؟ احد وظیفه، رئیس مرکز ملی خشکسالی و مدیریت بحران سازمان هواشناسی، با نگاهی علمی به این موضوع پرداخته و ابعاد مختلف آن را در ایران و جهان بررسی کرده است.

هزینه و اثربخشی بارورسازی ابر در مقایسه با شیرین‌سازی آب

احد وظیفه معتقد است که پاسخ به پرسش «آیا بارورسازی ابرها از نظر اقتصادی و عملیاتی ارزش هزینه کردن دارد؟» ساده نیست. او با اشاره به پروژه‌های جهانی، بیان می‌کند که بارورسازی ابر به شدت به مکان و شرایط جوی وابسته است. در صورت موفقیت، این روش می‌تواند نسبت به شیرین‌سازی آب دریا هزینه کمتری داشته باشد، اما این امر منوط به اطمینان از نتایج مطلوب و موثر عملیات است.

وی همچنین به روش‌های مختلف بارورسازی اشاره کرد و گفت: «برخی روش‌ها مانند یونیزاسیون جو توسط مجامع علمی بین‌المللی تأیید نشده‌اند. به عنوان مثال، امارات با همکاری شرکت‌های روسی از روش یونیزاسیون استفاده می‌کند، اما تأثیرات مثبت ادعایی آن در تولید ابر و بارش برای تیم‌های تخصصی بین‌المللی قابل تأیید نیست و مجری طرح نتوانسته فرآیندهای فیزیکی و علمی را به طور قابل قبول توضیح دهد.»

محدودیت‌ها و چالش‌های علمی بارورسازی ابرها

رئیس مرکز ملی خشکسالی و مدیریت بحران سازمان هواشناسی تأکید کرد که تنها ۳۰ تا ۳۵ درصد از سامانه‌های جوی در فصل سرد سال قابلیت بارورسازی دارند. او افزود که عملیات بذرپاشی باید بهنگام و مداوم در یک منطقه مشخص صورت گیرد و نتایج عملیات پراکنده قابل ارزیابی نیست. وظیفه با استناد به نتایج پروژه‌های مختلف، بیان کرد که حتی با رعایت تمام ویژگی‌های فنی و علمی، بارورسازی تنها منجر به افزایش ۱.۵ تا کمتر از ۲ درصد از بارش سالانه شده که این میزان ممکن است ناشی از خطای محاسباتی باشد و عملاً تأثیر مثبتی نداشته است.

«بررسی‌های علمی نشان می‌دهد تنها حدود ۳۰ تا ۳۵ درصد سامانه‌های جوی در فصل سرد سال قابلیت بارورسازی دارند و ضمن اینکه بذرپاشی یا عملیات بارورسازی بهنگام باید باشد و تعجیل و تاخیر در این عملیات منجر به نتیجه مطلوب نمیشود.»

وی همچنین به گزارش کنگره آمریکا در سال ۲۰۲۵ اشاره کرد که بیشتر جنبه سیاست‌گذاری داشته و مبتنی بر مصاحبه با افراد منتخب بوده است تا تحقیق علمی مبتنی بر داده. وظیفه تأکید کرد که نتایج بارورسازی بسیار مکان‌محور است و در بسیاری موارد، به ویژه در ابرهای گرم، بی‌تأثیر بوده است.

اولویت‌های مدیریت منابع آب در ایران

احد وظیفه با قاطعیت اعلام کرد که در وضعیت فعلی ایران، بازچرخانی آب و بکارگیری اقدامات ضروری برای کاهش مصرف آب، مانند رعایت الگوی کشت و عدم توسعه صنایع آب‌بر در مناطق کم‌آب، در اولویت قرار دارد. او تأکید کرد که به هیچ عنوان با بارورسازی ابر نمی‌توان خشکسالی را برطرف کرد و این روش باید بیشتر به عنوان یک موضوع آزمایشی و تحقیقاتی نگریسته شود و از ایجاد امید کاذب به نتایج آن جلوگیری شود.

وی افزود: «تأثیر بازچرخانی آب بسیار قابل توجه است و متأسفانه در کشور ما به آن توجه کافی نشده است. این دسته از روش‌ها اصلی‌اند و باید به عنوان هدف اصلی و هسته عملیاتی مورد توجه قرار گیرند. بارورسازی در کنار آن‌ها صرفاً به‌عنوان یک ابزار مکمل می‌تواند مطرح باشد که احتمالا در برخی مناطق خاص می‌تواند نتایج محدود ایجاد کند.»

چالش‌های اقلیمی ایران و گرد و غبار

یکی از مهم‌ترین چالش‌های اقلیمی ایران در زمینه بارورسازی، وجود گرد و غبار فراوان در جو است. وظیفه توضیح داد که اغلب سامانه‌های ورودی به کشور از غرب و جنوب، با انبوهی از گرد و غبار همراه هستند که غلظت این ذرات گاهی بسیار بیشتر از حد مطلوب و طبیعی لازم برای تولید هسته‌های تراکم بارش است. در واقع، در اقلیم خشک ایران، ذرات گرد و خاک و نمک به طور طبیعی به عنوان هسته باران عمل می‌کنند و این موضوع اثربخشی بارورسازی سنتی را زیر سوال می‌برد.

وضعیت نامطلوب زیرساخت‌های آبی و فاضلاب

رئیس مدیریت بحران سازمان هواشناسی به مشکلات جدی در زیرساخت‌های آبی کشور اشاره کرد:

• عدم توجه کافی به بازچرخانی آب: بسیاری از شهرهای ایران فاقد سیستم جمع‌آوری و تصفیه فاضلاب هستند.
• آلودگی خاک و منابع طبیعی: ورود فاضلاب تصفیه نشده به محیط زیست، علاوه بر هدررفت آب، آلودگی خاک و منابع طبیعی را به دنبال دارد.
• شبکه آبرسانی فرسوده: شبکه آبرسانی کشور قدیمی و فرسوده است و نیاز به سرمایه‌گذاری و بازسازی دارد.

وی با ذکر مثال خیابان ولیعصر تهران، به آسیب‌های ناشی از حفاری‌های مکرر برای تعمیر تأسیسات شهری و قطع ریشه درختان اشاره کرد که می‌تواند یکی از دلایل خشکیدگی درختان این خیابان تاریخی باشد.

افسانه «ابردزدی» و واقعیت‌های علمی

احد وظیفه با قاطعیت «ابردزدی» را کاملاً تخیلی و فاقد واقعیت علمی دانست. او توضیح داد که دزدیدن ابر در توان بشر نیست، زیرا سیستم‌های جوی انرژی عظیمی دارند؛ به طوری که انرژی نهفته در یک سامانه ابری از ده‌ها بمب هسته‌ای بیشتر است. انسان هنوز به سطحی از فناوری نرسیده که بتواند چنین انرژی عظیمی را کنترل یا ابرها را جابه‌جا کند.

وی تأکید کرد که مشکل کم‌آبی کشورها ریشه در مدیریت منابع دارد، نه «دزدیدن ابر». او به تجربه ترکیه در مدیریت بحران کم‌آبی و تأمین آب شرب از طریق شیرین‌سازی آب دریا در کشورهای حاشیه خلیج فارس اشاره کرد.

شیرین‌سازی آب در ایران و مقایسه با کشورهای عربی

وظیفه بیان کرد که بحث شیرین‌سازی آب در ایران به طور محدود انجام می‌شود و نسبت به کشورهای عربی کمتر توسعه یافته است. او دلیل این امر را وضعیت بهتر ایران از نظر منابع آبی نسبت به کشورهای بیابانی عربی دانست. در حالی که میانگین بارش سالانه در امارات تنها ۶۰ تا ۷۰ میلی‌متر است، ایران میانگین بارش سالانه‌ای حدود ۲۳۰ تا ۲۴۰ میلی‌متر دارد که کمتر از یک سوم متوسط جهانی (۷۵۰ میلی‌متر) است.

پیش‌بینی وضعیت بارش در پاییز و زمستان پیش‌رو

رئیس مرکز ملی خشکسالی پیش‌بینی کرد که وضعیت خشکسالی ایران در پاییز پیش‌رو، کم و بیش مشابه پاییز سال قبل خواهد بود و مدل‌های عددی حکایت از تداوم کم‌بارشی در نیمه اول سال جاری دارند. با این حال، او به بهبود وضعیت بارش در زمستان خوش‌بین است و انتظار می‌رود با احتمال متوسط حدود ۵۰ درصد، بارش زمستانه به شرایط نرمال برسد. این امر بسیار مهم است، زیرا زمستان تقریباً ۴۵ درصد از بارش سالانه ایران را تأمین می‌کند و می‌تواند به بهبود شدت خشکسالی در انتهای سال کمک کند.