کشف هویت بانوی رومی «لائودیسه»؛ معمار آزادی شهر باستانی «خرسونسوس»

در اعماق تاریخ امپراتوری روم، دستیابی به «Eleutheria» که در یونانی به معنای «آزادی» است، آرزوی هر شهری بود. این حق، به شهرها اجازه می‌داد تا امور اداری و حقوقی خود را اداره کنند، سکه ضرب کنند و مالیات وضع نمایند. زمانی که «خرسونسوس»، مستعمره‌ای در شبه‌جزیره کریمه (نزدیک سواستوپول امروزی)، حدود سال ۱۴۰ میلادی به این آزادی دست یافت، جشن‌های باشکوهی برپا شد. در میان این جشن‌ها، برپایی تندیسی برای یکی از معماران اصلی این توافق، بانوی رومی به نام لائودیسه، جایگاه ویژه‌ای داشت.

چهره آرام و پیشانی چین‌خورده لائودیسه برای ساکنان «خرسونسوس» در قرن دوم میلادی آشنا بود، اما هویت او در طول قرون متمادی به فراموشی سپرده شد. اکنون، به لطف تحقیقات هوشمندانه پژوهشگران دانشگاه آدام میکیویچ در لهستان، این هویت بار دیگر کشف شده است.

کاوش‌های باستان‌شناسی و کشف سر مرمری

در سال ۲۰۰۳ میلادی، باستان‌شناسان در «خرسونسوس» خانه‌ای را کاوش کردند که مشخص شد یکی از بزرگ‌ترین اقامتگاه‌های باستانی این شهر بوده است. این خانه که در مرکز شهر، نزدیک تئاتر و آگورا قرار داشت، گنجینه‌هایی از جمله سکه‌های تاریخی، محرابی وقف آرتمیس و آپولون، سفال‌هایی متعلق به یک بازه زمانی ۶۰۰ ساله و مهم‌تر از همه، سر مرمری سفید یک زن را آشکار کرد.

کشف مرمر نفیس و ماهرانه تراشیده شده در «خرسونسوس» بسیار نادر است؛ در بیش از ۲۰۰ سال کاوش، تنها پنج قطعه از پیکره‌های مرمری یافت شده است. النا کلنینا، پژوهشگر اصلی این کاوش، به سرعت دریافت که زنی با چشمان کشیده و مدل موی متمایز هلنیستی، باید شخصیتی با جایگاه بالا بوده باشد. با این حال، به دلیل محدودیت اسناد در استان‌های رومی، تشخیص هویت او دشوار به نظر می‌رسید.

رمزگشایی هویت پس از دو دهه

پاسخ این معما پس از دو دهه انتظار، در بایگانی موزه باستان‌شناسی اودسا در اوکراین یافت شد. پژوهشگران در آنجا پایه‌ستونی را کشف کردند که نام لائودیسه بر آن حک شده بود. در این کتیبه، او به عنوان همسر تیتوس فلاویوس پارتنوکلس، عضو شورای شهر و از اعضای یکی از بانفوذترین خانواده‌های «خرسونسوس» معرفی شده بود. ارتباط دادن این سر مرمری به کتیبه، نیازمند تحقیقات دقیق‌تری بود.

محققان قدمت پایه‌ستون را ربع دوم قرن دوم میلادی تعیین کردند که با سبک پوشش و تراش پیکره هم‌خوانی داشت. این اثر احتمالاً در استان‌های شرقی روم یا در یک کارگاه در یونان شرقی ساخته شده است. تحلیل ایزوتوپ پایدار نیز تأیید کرد که مرمر از جزیره یونانی پاروس آمده است.

سوابق تاریخی نشان می‌دهد که در این دوره، تنها یک زن از «خرسونسوس» با تندیس گرامی داشته شده است. کیفیت تراش و چهره موقر این سر مرمری نیز نشان‌دهنده تعلق او به طبقه نخبگان محلی بود. سرنخ دیگر، اندازه بزرگ‌تر از واقعیت و پشت ناتمام تندیس بود. پژوهشگران معتقدند که مجسمه لائودیسه بیش از دو متر قد داشته و در اصل در یک طاقچه در یک فضای عمومی قرار داده شده بوده است.

نقش زنان رومی در سیاست

کلنینا در مقاله‌ای که در ماه اوت امسال در نشریه «نیچر» منتشر کرد، نوشت:

«بانوان رومی نفوذ قابل‌توجهی اعمال می‌کردند و در قرون نخست میلادی، هم در چهارچوب روم و هم در بیرون از مرزهای آن، نقشی فعال در زندگی سیاسی داشتند.»

اگرچه نقش دقیق لائودیسه در دستیابی «خرسونسوس» به آزادی هنوز کاملاً مشخص نیست، اما روشن است که او در جایی موفق شد که دیگران شکست خورده بودند. به عنوان مثال، در سال ۱۳۵ میلادی، اشراف‌زاده‌ای محلی به نام آریستو برای گرفتن «Eleutheria» به روم فرستاده شد، اما درخواست او رد شد. تنها پنج سال بعد، شهر «خرسونسوس» در حال ضرب سکه‌هایی بود که بر روی آن‌ها عبارت «خرسونسوس آزاد» نقش بسته بود، که نشان از موفقیت چشمگیر لائودیسه در این زمینه دارد.