تهران: پایتختی بدون آمادگی برای رویدادهای بزرگ فرهنگی و اجتماعی

تهران، کلان‌شهری که قلب تپنده ایران محسوب می‌شود، با وجود جمعیت میلیونی و جایگاه پایتختی، همچنان از فقدان زیرساخت‌های لازم برای میزبانی رویدادهای بزرگ فرهنگی و تفریحی رنج می‌برد. این در حالی است که طرح جامع تهران در ویرایش سال ۱۳۸۶، تکالیف مشخصی را برای ایجاد فضاهای مناسب فرهنگی-اجتماعی و تفریحی تعیین کرده بود که بخش قابل توجهی از آن‌ها باید تا سال ۱۳۹۰ به مرحله اجرا می‌رسید. عدم تحقق این مصوبات قانونی، امروز تهران را به شهری تبدیل کرده که قادر به پذیرایی شایسته از رویدادهای مهم نیست.

گذار از برگزاری رویداد به رویدادمحوری: دو رویکرد جهانی

خبر لغو کنسرت رایگان یکی از خوانندگان مطرح کشور در میدان آزادی به دلیل عدم آمادگی نهادهای برگزارکننده، بحث‌های گسترده‌ای را در پی داشت. این اتفاق فرصتی را فراهم آورد تا به بررسی بی‌طرفانه میزان رویدادمدار بودن فضاهای عمومی شهرهای ایران، به ویژه پایتخت، و توجه به برگزاری رویدادهای فرهنگی و اجتماعی در طراحی شهری پرداخته شود.

به طور کلی، دو رویکرد اصلی در مواجهه با برگزاری رویدادهای شهری در دنیا وجود دارد:

• طراحی محل مشخص: ایجاد فضاهای اختصاصی برای رویدادها، معمولاً در مرکز شهر.
• رویدادها در دل محلات: برگزاری رویدادها در بافت شهری و میان زندگی عادی مردم (شهر رویدادمدار).

در دهه‌های گذشته، شهرهای نوین دارای «مرکز شهر» بودند که قلب فرهنگی، تجاری و سیاسی محسوب می‌شد و رویدادها عمدتاً در آنجا برگزار می‌شد تا خللی در زندگی روزمره مردم ایجاد نشود. اما در دهه‌های اخیر، مفهوم «شهر رویدادمدار» مطرح شده است. موافقان این ایده معتقدند که برگزاری رویدادها در بطن شهر، آن‌ها را خاطره‌انگیزتر و دیدنی‌تر کرده و فضای شهری را پویاتر می‌کند. با این حال، تبدیل فضاهای عمومی به مکان‌های رویداد همواره بحث‌برانگیز بوده، زیرا می‌تواند کارکرد طبیعی شهر را مختل کند.

ویژگی‌های یک شهر رویدادمدار

صرف برگزاری رویداد به معنای رویدادمدار شدن یک شهر نیست. برای دستیابی به این هدف، رویکردی جامع برای بهینه‌سازی منافع تمامی ذینفعان ضروری است. یک شهر رویدادمدار باید از منظر کالبدی، پذیرای مناسبی برای رویدادها باشد:

• زیرساخت‌های حمل‌ونقلی مناسب: امکان جابه‌جایی در دسترس و ایمن برای شهروندان، بدون آسیب رساندن به جریان کلی حرکت در شهر و دسترسی آسان به محل رویداد از طریق حمل‌ونقل عمومی.
• ایمنی و امنیت: تامین این دو فاکتور برای جذب مخاطب و برگزاری موفق رویدادها حیاتی است.
• سرزندگی و پویایی بصری: برخورداری از هویت فضایی و عناصر تاریخی.
• پذیرش شهروندان: جلب رضایت ساکنان منطقه برای برگزاری رویدادها، که می‌تواند با گره خوردن معیشت مردم به رویدادها تقویت شود.

متاسفانه، تهران به عنوان پایتخت، نه تنها یک شهر رویدادمدار نیست، بلکه فاقد مکان‌های مناسب برای برگزاری رویدادهای عظیم است. بی‌توجهی در طراحی شهری باعث شده تا برگزاری یک کنسرت با استقبال گسترده، به یک چالش ملی تبدیل شود.

تجربه رویدادهای خیابانی در تهران نشان داده که حتی در روزهای تعطیل نیز امکان مدیریت ترافیک ناشی از آن‌ها وجود ندارد و می‌تواند به قفل شدن شهر منجر شود.

تکالیف طرح جامع تهران و عدم اجرا

طرح جامع تهران، تکالیف مشخصی را برای ایجاد مکان‌های مناسب رویدادها در نظر گرفته بود:

• پالایش مرکز قدیمی تهران: ارتقای کیفی عملکردی آن برای فعالیت‌های فرهنگی، گردشگری و کسب و کار.
• استفاده از اراضی خالی بزرگ: توسعه فضاهای سبز، عمومی، فرهنگی و خدماتی.
• افزایش سرانه خدمات شهری: شامل خدمات آموزشی، درمانی، بهداشتی، فرهنگی و گردشگری.
• تمرکززدایی از مرکز شهر: ایجاد شبکه‌ای از مراکز در سطوح مختلف.
• تپه‌های عباس‌آباد: در نظر گرفته شدن به عنوان مرکز فراشهری اجتماعی-فرهنگی.

همچنین، طرح جامع فضاهای فرهنگی تهران باید طی ۳ سال توسط کمیسیون ماده ۵ به تصویب می‌رسید و آماده‌سازی طرحی برای مراکز اجتماعی-فرهنگی در تپه‌های عباس‌آباد و مصلی تا سال ۱۳۹۰ بر عهده شهردار بود. اما کم‌توجهی مدیریت شهری و کمیسیون ماده ۵ به این تکالیف، باعث شده تا امروز پایتخت محلی برای برگزاری رویدادها نداشته باشد.

تمرکز کمیسیون ماده ۵ بر پرونده‌های موردی (۹۰.۷۵ درصد) به جای طرح‌های موضوعی (۹.۲۵ درصد) برای سیاست‌گذاری ایجاد محل رویدادهای شهری، از دلایل اصلی این بحران است. نتیجه این رویکرد، غالب شدن ساخت‌وساز مسکونی و تجاری و کمبود فضای فرهنگی و تفریحی است. به عنوان مثال، بخش عمده‌ای از تپه‌های عباس‌آباد که قرار بود به مراکز فرهنگی اختصاص یابد، به پهنه تجاری و ساختمان‌های اداری تبدیل شده است.

مشکل برگزاری رویداد در پایتخت از نگاه جامعه‌شناس شهری

حسین ایمانی جاجرمی، جامعه‌شناس حوزه شهری، در گفت‌وگو با «دنیای اقتصاد» به بحران «شلختگی فضایی» در تهران اشاره کرد. او معتقد است که طرح جامع اول تهران در سال ۱۳۴۷ اجرایی نشد و این موضوع اولین سنگ‌بنای بی‌قوارگی تهران بود. وی افزود:

«شهرهای توسعه‌یافته در دنیا دارای یک مرکز شهر هستند که مراکز مهم فرهنگی، هنری و آموزشی در آن واقع شده‌اند و رویدادهای بزرگ در آنجا برگزار می‌شود. اما تهران وضعیت معلومی ندارد و برگزاری رویدادی با حضور چند ده‌هزار نفر می‌تواند بحران‌زا باشد.»

ایمانی جاجرمی با اشاره به اینکه تپه‌های عباس‌آباد در طرح‌های جامع بعدی به عنوان مرکز شهر در نظر گرفته شد اما هرگز اجرایی نشد، گفت: «در حالی که قرار بود مراکز فرهنگی در این منطقه ایجاد شود، شاهد گسترش یک‌جانبه پهنه‌های اداری و تجاری هستیم. این آشفتگی باعث شده که برای برگزاری یک رویداد، کل پایتخت تعطیل شود، مانند اجلاس سران کنفرانس اسلامی در سال ۱۳۷۶ که تهران چند روز تعطیل شد، در حالی که در هیچ شهر توسعه‌یافته‌ای چنین اتفاقی نمی‌افتد.»

او همچنین به پتانسیل‌های تهران برای رویدادهای محدودتر اشاره کرد، مانند تئاتر شهر، برج میلاد، سالن رودکی و برج آزادی، اما تاکید کرد که این مکان‌ها برای رویدادهای پرجمعیت مناسب نیستند.

فرهنگ و هنر، بخشی از زیست روزمره شهری

ایمانی جاجرمی در ادامه به این نکته اشاره کرد که در سطح سیاست رسمی، تفریح و موسیقی به عنوان بخشی از زیست روزمره شهری پذیرفته نشده و حتی در اسناد بالادستی کشور به عنوان «غرب‌زدگی» از آن یاد شده است. این دیدگاه باعث شده که در برنامه‌ریزی شهری، فکری برای برگزاری رویدادهای فرهنگی نشود.

وی تاکید کرد که هنر و فرهنگ جزو حقوق شهروندی است و باید دسترسی به آن در سطح محله برای شهروندان مهیا باشد. اگرچه کنسرت‌های بزرگ در دنیا رایج هستند، اما این رویدادها موردی هستند و مسئولان باید به دنبال جاری کردن موسیقی و فرهنگ در زندگی روزمره مردم باشند تا عموم شهروندان به سادگی به تولیدات فرهنگی و هنری دسترسی داشته باشند. در شرایط کنونی، مردم با چالش‌های معیشتی دست و پنجه نرم می‌کنند و دسترسی به فرهنگ و هنر می‌تواند بخشی از کیفیت زندگی آن‌ها را بهبود بخشد.