چالش‌های زندگی سالمندان در شهرهای مدرن؛ از انزوای دیجیتال تا زیرساخت‌های نامناسب

چالش‌های زندگی شهری برای سالمندان

سالمندان در شهرهای بزرگ با مشکلات متعددی دست و پنجه نرم می‌کنند که کیفیت زندگی آنها را به شدت تحت تاثیر قرار می‌دهد. این چالش‌ها شامل موارد زیر است:

• فضای شهری نامناسب: پیاده‌روهای ناایمن، نبود رمپ و بالابر در اماکن عمومی و کمبود مبلمان شهری، رفت‌وآمد سالمندان را دشوار می‌سازد. تغییرات سریع معماری و توسعه ساختمان‌های مرتفع نیز حس تعلق آنها را به محله‌های قدیمی کاهش داده است.
• حذف اجتماعی از فضای کاری: بسیاری از سالمندان پس از بازنشستگی دچار بحران هویت شغلی می‌شوند. نبود سازوکار برای استفاده از تجربه آنها در قالب آموزش یا کار پاره‌وقت، عملاً منجر به حذف اجتماعی این قشر شده است.
• شکاف دیجیتالی: کار با گوشی‌های هوشمند، خدمات بانکی آنلاین و سامانه‌های درمانی برای بسیاری از سالمندان چالش‌برانگیز است. نبود آموزش کافی در حوزه سواد دیجیتال، آنها را وابسته به اطرافیان کرده و از خدمات آنلاین و اطلاعات روز محروم می‌سازد.
• دسترسی محدود به حمل‌ونقل عمومی: نبود جایگاه مناسب در اتوبوس‌ها و مترو، استفاده دشوار از تاکسی‌های اینترنتی و شلوغی وسایل حمل‌ونقل عمومی، از مشکلات اصلی سالمندان است. نبود آسانسور در متروها نیز برای افراد کم‌توان مشکل‌ساز است.
• دسترسی دشوار به خدمات درمانی: با وجود گسترش مراکز درمانی، بسیاری از سالمندان همچنان از صف‌های طولانی، هزینه‌های بالا و فاصله زیاد مراکز بهداشتی رنج می‌برند. نیاز به مراکز درمانی تخصصی برای سالمندان احساس می‌شود.

دیدگاه کارشناسان و مسئولان

کارشناسان و مسئولان شهری بر لزوم حرکت به سمت الگوی «شهر دوستدار سالمند» تاکید دارند.

محمد رضا ذوالفقاری، جامعه‌شناس فرهنگی

«فضای شهری تهران نه فقط برای سالمندان، بلکه برای افراد دارای ناتوانی جسمی هم شرایط خوبی ندارد. ما جمعیتی داریم که به سمت سالمندی پیش می‌رود و باید در شهرها، به‌ویژه کلان‌شهرها، امکانات ویژه یا دست‌کم امکانات اولیه برای این گروه فراهم باشد.»

ذوالفقاری همچنین به مشکلات اقتصادی سالمندان اشاره کرد و افزود که بسیاری از آنها بازنشسته‌اند و حقوق مناسبی ندارند. او بر لزوم در نظر گرفتن امکانات رفاهی ویژه‌ای مانند استفاده رایگان یا با تخفیف از اماکن ورزشی، خدمات درمانی و حمل‌ونقل عمومی تاکید کرد.

وی در مورد انزوای سالمندان در شهرهای مدرن و با ورود هوش مصنوعی گفت: «در حال حاضر همه چیز دیجیتالی شده و سالمندان ممکن است احساس کنند نمی‌توانند با این روند همراه شوند. این مدرن شدن تا حد زیادی باعث انزوا شده است. مدیریت شهری باید برای این موضوع برنامه‌ریزی کند.»

حمید صاحب، مدیرکل سلامت شهرداری تهران

مدیرکل سلامت شهرداری تهران با بیان اینکه حدود ۱۳ درصد از جمعیت تهران را سالمندان تشکیل می‌دهند و این عدد رو به افزایش است، چالش اصلی را «زیرساخت‌های فرهنگی» دانست.

«سالمند قبل از اینکه از کالبد شهر آسیب ببیند، از نگاه جامعه آسیب می‌بیند. جامعه، سالمند را موجودی اضافه می‌بیند، چون دیگر کارکرد اقتصادی ندارد.»

صاحب به اقدامات شهرداری تهران در این زمینه اشاره کرد و گفت: «بحث تکریم سالمند و جایگاه اجتماعی او را به‌صورت جدی دنبال می‌کنیم. ما مراکزی تحت عنوان «سرای زندگی» تاسیس کرده‌ایم که خدمات آموزشی، فرهنگی، تفریحی و حقوقی به سالمندان ارائه می‌دهد. این مراکز در محلات مختلف فعال هستند و سالمندان در آنها نقش مدیریتی دارند.»

وی افزود که این مراکز توانسته‌اند با انزوای سالمندان مقابله کنند و حدود ۴۰۰۰ تا ۴۵۰۰ نفر عضو فعال دارند. او از کانون‌های «جهان‌دیدگان» به عنوان تشکیلات مردمی یاد کرد که مشکلات سالمندان را شناسایی و حل می‌کنند.

نیاز به بازنگری در زیرساخت‌های شهری

بر اساس تعریف سازمان جهانی بهداشت، «شهر دوستدار سالمند» باید در طراحی فضاهای شهری، حمل‌ونقل و خدمات اجتماعی به نیازهای این قشر توجه کند. تحقق این هدف نیازمند همکاری شهرداری‌ها، دستگاه‌های اجرایی و نهادهای مدنی است.

سالمندان بخش مهمی از سرمایه اجتماعی جامعه هستند. بی‌توجهی به نیازهای آنان نه‌تنها کیفیت زندگی‌شان را کاهش می‌دهد بلکه جامعه را از تجربه و خرد آنان محروم می‌کند. کارشناسان معتقدند امروز، زمان بازنگری در زیرساخت‌های شهری با رویکرد «شهر دوستدار سالمند» فرا رسیده است.