گردشگری دریایی: فرصت‌های اقتصادی و چالش‌های زیست‌محیطی در ایران

اهمیت جهانی گردشگری دریایی و ساحلی

گردشگری دریایی و ساحلی تقریباً نیمی از کل گردشگری جهان را تشکیل می‌دهد. در سال 2019، گردشگری در جزایر اقیانوس آرام حدود 142 میلیارد دلار به اقتصاد محلی افزود و در سال 2023، این بخش به درآمد مستقیم 1.5 تریلیون دلار و اشتغال برای 52 میلیون نفر در سراسر جهان منجر شد. این صنعت همچنین مالیات قابل توجهی برای دولت‌ها فراهم می‌کند.

چالش‌های زیست‌محیطی و اقتصادی

با این حال، توسعه این صنعت بدون چالش نیست. فشار بر اکوسیستم‌های ساحلی مانند صخره‌های مرجانی، جنگل‌های مانگرو و زیستگاه‌های دریایی می‌تواند منجر به فرسایش سواحل، کدورت آب، آلودگی پلاستیکی و تخریب تنوع زیستی شود. به عنوان مثال، آلودگی پلاستیکی در منطقه اقیانوس آرام میلیون‌ها دلار خسارت به بخش گردشگری وارد کرده است.

«گردشگری دریایی مانند تیغ دو لبه است: اگر به درستی برنامه‌ریزی شود، می‌تواند منبع درآمد عظیمی برای حفاظت محیط زیست و بازسازی اکوسیستم‌ها باشد.»

درآمدهای حاصل از این صنعت می‌توانند صرف حفاظت از سواحل، ایجاد مناطق حفاظت‌شده دریایی، مدیریت پسماند و آبزی‌پروری پایدار شوند. مطالعات نشان می‌دهد که صخره‌های مرجانی سالانه بیش از 150 میلیارد دلار ارزش اقتصادی دارند که حفظ آنها این سود را تداوم می‌بخشد.

دیدگاه دکتر شهرام فداکار درباره گردشگری دریایی در ایران

دکتر شهرام فداکار، مدیرکل دفتر زیست‌بوم‌ها و سواحل دریای سازمان حفاظت محیط زیست، بر اهمیت گردشگری دریایی برای درآمدزایی و اشتغال‌زایی کشور تأکید می‌کند. سازمان جهانی گردشگری (WTO) سه معیار از چهار معیار اصلی انگیزه سفر را مستقیماً به دریا و ساحل مرتبط می‌داند: خورشید، ماسه و دریا.

نمونه‌های موفق جهانی

• اسپانیا: با جذب حدود 40 میلیون گردشگر در سال، بخش عظیمی از آن مدیون سواحل و جزایر خود است.
• ترکیه: با حدود 20 میلیون گردشگر سالانه، بیشترین تمرکز را بر سواحل دریایی خود گذاشته است.
• امارات متحده عربی: توسعه این کشور کاملاً بر پایه ظرفیت‌های دریایی و ساحلی شکل گرفته است.

این نمونه‌ها نشان می‌دهند که بهره‌گیری از گردشگری دریایی کاملاً شدنی است و می‌تواند الگویی برای ایران باشد.

ظرفیت اشتغال‌زایی و قوانین حمایتی

صنعت گردشگری ظرفیت اشتغال‌زایی بالایی دارد؛ به ازای هر واحد سرمایه‌گذاری، 25 فرصت شغلی ایجاد می‌شود که 5 برابر سایر صنایع است. این صنعت با توسعه بیشتر، درآمدزایی و جذب علاقه‌مندان را به شکل تصاعدی افزایش می‌دهد و بازگشت سرمایه پایدارتری دارد.

قوانین مرتبط با محیط زیست

بر اساس قوانین کشور، از جمله برنامه هفتم توسعه و سیاست‌های اجرایی توسعه دریا‌محور، دولت مکلف است بخشی از درآمدهای حاصل از گردشگری و مالیات بر ارزش افزوده را به رفع آلودگی‌ها، حفاظت و بهسازی زیست‌بوم‌های دریایی اختصاص دهد. عوارض سبز ناشی از فعالیت‌های اقتصادی نیز باید در جهت رفع آسیب‌ها یا حفاظت از محیط زیست هزینه شود.

تهدیدات زیستگاه‌های مرجانی و جزیره شیدوَر

زیستگاه‌های مرجانی در جزایر جنوبی ایران به دلیل تاخت‌وتاز بی‌ضابطه گردشگران و نبود نظارت جدی، در معرض تخریب قرار دارند. تخریب مرجان‌ها، شفافیت آب و زیبایی سواحل را از بین می‌برد و جذابیت گردشگری را کاهش می‌دهد. جزیره کیش نمونه‌ای از این وابستگی است.

وضعیت بحرانی جزیره شیدوَر

جزیره شیدوَر، به عنوان پناهگاه حیات وحش، تالاب بین‌المللی و ذخیره‌گاه زیست‌کره، با مساحت 260 هکتار، ظرفیت محدودی برای تحمل فشار انسانی دارد. ورود بی‌ضابطه گردشگران و رهاسازی گونه‌های غیربومی مانند گربه، اکوسیستم این جزیره را با تهدید جدی مواجه کرده است. گربه‌ها با مصرف تخم پرندگان بومی، جمعیتشان به سرعت رشد کرده و اکوسیستم را در معرض انهدام قرار داده‌اند.

با وجود سرکشی‌های دوره‌ای مأموران محیط زیست، فشار تقاضای گردشگران و تبلیغات گسترده در شبکه‌های اجتماعی، کنترل وضعیت را دشوار ساخته است.

تبعات زیست‌محیطی گردشگری بی‌ضابطه

هجوم میلیون‌ها نفر به سواحل در ایام تعطیل، پیامدهایی چون تولید انبوه پسماند و فاضلاب، تخریب پوشش گیاهی، آلودگی صوتی و افزایش آلودگی هوا را به دنبال دارد. از بین رفتن صدف‌ها و پوسته‌های نرم‌تنان در سواحل جنوبی، نقش مهمی در رسوب‌گذاری و شکل‌گیری ماسه‌های ساحلی دارد و حذف آنها پیامدهای جدی برای آینده سواحل خواهد داشت.

تخریب زیرساختی و اکوسیستمی

صید تفریحی، استفاده از تفنگ‌های غواصی، حضور بی‌ضابطه در جنگل‌های حرا و ساخت‌وسازهای شتاب‌زده مانند هتل، اسکله و بندر بدون مطالعات زیست‌محیطی، تبعات مخربی بر محیط‌های حساس ساحلی و دریایی داشته است. نمونه‌هایی چون احداث بندر روی زیستگاه مرجانی در جزیره هندورابی و ساخت‌وساز در منطقه حفاظت‌شده حرا در قشم، نشان‌دهنده این تخریب‌هاست.

گردشگر تنها زمانی به منطقه‌ای سفر می‌کند که شرایط زیست‌محیطی مطلوب و دیدنی داشته باشد. اگر این شرایط نابود شود، انگیزه‌ای برای حضور گردشگران باقی نخواهد ماند.

اقدامات سازمان حفاظت محیط زیست

سازمان حفاظت محیط زیست، بر اساس تکلیف قانونی ماده 24 سیاست‌های توسعه، ارزیابی توان اکولوژیک مناطق را انجام داده است. در این راستا، کل پهنه سواحل دریای مکران پهنه‌بندی و ارزیابی شد و حدود 57 هزار هکتار به عنوان مناطق مستعد حفاظت با قابلیت بهره‌برداری در گردشگری و 14 منطقه به طور ویژه برای فعالیت‌های گردشگری معرفی شدند.

این اقدامات به فعالان صنعت گردشگری کمک می‌کند تا با آگاهی از ظرفیت‌ها و اولویت‌ها، به درستی از فرصت‌ها بهره‌برداری کنند. تهیه اطلس مناطق دریایی نیز به عنوان یک منبع ارزشمند در این مسیر مورد استفاده قرار می‌گیرد.