«برادران کارامازوف»: ۷ سال استقامت و نوآوری در تئاتر ایران

تئاتر ایران این روزها میزبان اثری است که با ویژگی‌های منحصر به فرد خود، تجربه‌ای متفاوت را در بیش از چهار دهه گذشته رقم زده است. نمایش «برادران کارامازوف»، اقتباسی از رمان مشهور فئودور داستایفسکی، به کارگردانی اشکان خیل‌نژاد و با همکاری گروهی که حدود ۷ سال روی آن کار کرده‌اند، در سالن سمندریان تماشاخانه ایران‌شهر به روی صحنه می‌رود. این اثر نه تنها از نظر مدت زمان تمرین و تولید، بلکه در طراحی، شیوه اجرا و حتی مدت زمان نمایش نیز با سایر آثار تئاتری متفاوت است.

اشکان خیل‌نژاد، که پیش از این نیز با آثار خود جایگاه قابل قبولی در تئاتر حرفه‌ای ایران کسب کرده، با «برادران کارامازوف» تجربه‌ای عمیق و قابل تأمل را برای مخاطبان به ارمغان آورده است. بازیگران این نمایش با هماهنگی و شناخت عمیق از یکدیگر، توانایی‌های خود را به بهترین شکل ممکن روی صحنه به نمایش می‌گذارند.

نشست خبری: از شکل‌گیری تا چالش‌ها

به بهانه اجرای این نمایش، نشستی با حضور اشکان خیل‌نژاد و بازیگران میلاد شجره، طاهره هزاوه، مریم نورمحمدی، وحید آجرلو و مهدی حسام الذاکرین برگزار شد. در این نشست، کارگردان و بازیگران به بیان دیدگاه‌های خود درباره چگونگی شکل‌گیری این اثر و تجربه بازی در آن پرداختند.

۷ سال تمرین: بی‌سابقه در تئاتر پس از انقلاب

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های «برادران کارامازوف»، مدت زمان ۷ ساله تمرین و تولید آن است که در تاریخ تئاتر پس از انقلاب ایران بی‌سابقه محسوب می‌شود. وحید آجرلو، یکی از بازیگران، که از سال ۹۷ به گروه پیوسته، به چالش‌های این مسیر اشاره کرد:

«من از سال ۹۷ به گروه پیوستم و گروه کار تمرین را از سال ۹۶ شروع کرده بود. ما درگیر اتفاق‌های بیرونی نظیر پاندمی کرونا و تحولات اجتماعی ۱۴۰۱ شدیم که باعث شد با وقفه‌هایی مواجه شویم. مدیریت یک گروه حدود ۲۰ نفره برای ۷ سال، کاری سخت، زجرآور و در عین حال لذت‌بخش است. اشکان خیل‌نژاد ما را کنار هم نگه داشت و ما نیز به کاری که می‌کردیم ایمان داشتیم.»

آجرلو ابراز امیدواری کرد که کمپانی‌های تئاتری شکل بگیرند تا گروه‌ها بتوانند به صورت مستمر فعالیت کنند و از پراکندگی جلوگیری شود.

انگیزه و نوآوری در طراحی صحنه

مهدی حسام الذاکرین، دیگر بازیگر نمایش، درباره شروع تمرین‌ها و رویکرد متفاوت کارگردان گفت:

«در شروع تمرین‌ها نمی‌دانستم چه مدت قرار است برای این اثر تمرین کنیم. اشکان گفت حدود یک سال تمرین می‌کنیم و بعد زمان واقعی مشخص می‌شود. ساز و کار تمرین و خود اجرا اصلا شبیه کارهای معمول دیگر نیست. بعد از یک سال متوجه شدم که «برادران کارامازوف» قرار نیست متکی به صحنه و دکور عجیب و غریب باشد. این اتفاق برای من انگیزه شد که نوعی از تئاتر را تجربه کنم که پیش از آن اصلا تجربه نکرده بودم.»

وی افزود که اشکان خیل‌نژاد متناسب با توانایی و ظرفیت‌های هر بازیگر، صحنه‌های متفاوتی را طراحی می‌کند که این امر از یکنواختی جلوگیری کرده و به بازیگران امکان می‌دهد توانایی‌های خود را به بهترین شکل نشان دهند.

غلبه بر رخوت و حفظ انسجام گروه

در پاسخ به سوالی درباره احتمال رخوت در طول ۷ سال تمرین، مریم نورمحمدی و طاهره هزاوه به عوامل حفظ انسجام گروه اشاره کردند:

• مریم نورمحمدی: «رفتار و عملکرد گروه باعث شد گرفتار رخوت نشویم. در هر اتفاقی، ما در چند جلسه دور هم جمع می‌شدیم و شرایط را بررسی می‌کردیم و بعد به صورت جمعی تصمیم می‌گرفتیم.»
• طاهره هزاوه: «در این ۷ سال آنقدر شاهد اتفاق‌ها در زندگی، پیرامون و جهان بودیم که نمی‌توانستیم گرفتار رخوت شویم. در دوران کرونا که نمی‌توانستیم تمرین گروهی داشته باشیم، به مدت ۴ ماه هر شب به پارک لاله می‌رفتیم و بدمینتون بازی می‌کردیم.»

هزاوه همچنین به آزادی هنرمندان در گروه اشاره کرد که به آن‌ها اجازه می‌داد در پروژه‌های دیگر نیز حضور یابند و با انرژی به گروه بازگردند.

«برادران کارامازوف»: فرزندی ناخوانده در تئاتر ایران

میلاد شجره از لحظات ناامیدی در طول این ۷ سال گفت و اینکه تنها جایی که برایش باقی مانده بود، همین گروه بود. اشکان خیل‌نژاد نیز در توضیح شکل‌گیری این پروژه، آن را «فرزندی ناخوانده» در تئاتر ایران دانست:

«توضیح اینکه «برادران کارامازوف» چگونه شکل گرفته است کار سختی است زیرا بیش‌تر شبیه یک فرزند ناخوانده در تئاتر ما است و خیلی نسبت به وضعیت فعلی ما وارونه رفتار کرده است. تئاتر ایران در روند تاریخی خود معکوس رفتار کرده است؛ ابتدا به شکل مستقل شروع شده اما از اوایل دوره پهلوی با اولین نظام‌نامه‌های نظارتی استقلال خودش را از دست داده است.»

خیل‌نژاد تأکید کرد که خواست تمام دولت‌ها در طول این صد و خرده‌ای سال، شکل نگرفتن گروه‌های مستقل بوده است و پروژه‌ای مانند «برادران کارامازوف» در یک ساختار دولتی یا حمایت‌شده، به دلیل منطق اقتصادی، امکان‌پذیر نبود. او اشاره کرد که حتی با وجود وقفه‌های ناشی از اتفاقات سیاسی و اجتماعی، این پروژه نهایتاً باید در ۵ سال به سرانجام می‌رسید، اما در یک «وضعیت ناممکن، ممکن شد».

نقش رمان داستایفسکی در نمایش

گفتگوی واقعی با رمان چندصدایی

در بخش پایانی نشست، به این سوال پرداخته شد که چقدر نمایش به داستایفسکی و «برادران کارامازوف» نیاز دارد. اشکان خیل‌نژاد پاسخ داد:

«به همان اندازه که به هر کدام از بازیگران نیاز دارد. «برادران کارامازوف» به عنوان عنصر اصلی کنار ما نیست بلکه به عنوان یکی از مواد اجرا در کنار ما است. اگر «برادران کارامازوف» نبود و متن دیگری استفاده می‌شد یا هر کدام از بازیگران در نمایش حضور نداشتند، به طور حتم اجرای ما شکل دیگری پیدا می‌کرد.»

وی افزود که فرم رها و گشوده اجرا، این امکان را به مخاطب می‌دهد که استیلای متن را کمتر فرض کند، اما نباید فریب خورد که بدون رمان، اجرا تفاوتی نمی‌کرد. خیل‌نژاد توضیح داد که میان گروه و رمان، گفتگویی واقعی شکل گرفته که به واسطه چندصدایی بودن رمان امکان‌پذیر شده است. این ویژگی به آن‌ها اجازه داده تا ایده‌های دیگر را نیز احضار کنند و تماشاگر از طریق مدیوم تئاتر، با روح اثر داستایفسکی مواجه شود.

تأثیر «برادران کارامازوف» در این اجرا حضوری مهم و حذف‌ناشدنی دارد، اما ایده‌پردازی و دراماتورژی گروه فراتر رفته و به عناصر و وجوه دیگری از جمله ویژگی‌های بازیگران نیز می‌پردازد.