آبخیزداری در خراسان جنوبی؛ راهکاری پایدار برای مقابله با بحران آب و سیلاب

در قلب اقلیم خشک و کم‌باران شرق ایران، جایی که تغییرات اقلیمی و بحران فزاینده آب، کشاورزی را با چالش‌های جدی مواجه ساخته، استان خراسان جنوبی با بهره‌گیری از ظرفیت‌های آبخیزداری، مسیری نوین برای پایداری منابع طبیعی و اقتصادی ترسیم کرده است. پروژه‌های گسترده در شهرستان زیرکوه، به‌ویژه در بخش زهان، به نمونه‌ای عملی و موفق در مقابله با فرسایش خاک، کنترل سیلاب و تقویت منابع آبی زیرزمینی تبدیل شده‌اند. مسئولان منابع طبیعی استان در جریان بازدید رسانه‌ای، با ارائه آمار و تجربیات میدانی، بر نقش حیاتی آبخیزداری در حفظ حیات و اقتصاد محلی تأکید کردند.

تغییر اقلیم و آشفتگی بارش؛ تهدیدی علیه کشاورزی پایدار

علیرضا نصرآبادی، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان جنوبی، در حاشیه بازدید خبرنگاران از پروژه‌های آبخیزداری شهرستان زیرکوه، به تحولات اقلیمی دهه‌های اخیر اشاره کرد و گفت: «اگر در گذشته دغدغه اصلی کشاورزان کیفیت خاک بود، امروز بحران آب، تغییر الگوی بارش و خشکسالی‌های پیاپی، تداوم فعالیت‌های کشاورزی را به چالش کشیده است.»

وی افزود که دیگر نمی‌توان به الگوهای سنتی مدیریت منابع طبیعی اکتفا کرد و بارش‌ها در استان نظم گذشته را ندارند. به گفته نصرآبادی، احتمال بروز سیلاب در هر فصل از سال وجود دارد و در این شرایط، آبخیزداری به تنها راهکار علمی و عملی برای کنترل سیل و حفظ منابع تبدیل شده است.

آبخیزداری؛ نگاهی جامع به منابع طبیعی

نصرآبادی با تأکید بر اینکه آبخیزداری تنها به معنای ساخت بند و سد نیست، توضیح داد: «بخشی از موفقیت در مدیریت حوزه‌های آبخیز به عملیات بیولوژیکی، حفاظت عرصه‌ها و جلوگیری از چرای بی‌رویه دام بازمی‌گردد. حتی در بسیاری نقاط بدون سازه، اگر پوشش گیاهی احیا شود، همان گیاهان می‌توانند نقش مهارکننده روان‌آب را ایفا کنند.»

وی همچنین بر لزوم آگاهی مردم از اهمیت حفاظت از منابع طبیعی، به‌ویژه مراتع، تأکید کرد و مشارکت جوامع محلی را شرط موفقیت در این حوزه دانست.

طرح «آبخیز تا جالیز»؛ الگویی ملی

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان جنوبی به طرح موفق «آبخیز تا جالیز» در قنات بلده فردوس اشاره کرد و گفت: «این پروژه از سال 1402 آغاز شد و امروز به‌عنوان الگوی کشوری شناخته می‌شود. در این طرح، مدیریت سیلاب، مرمت قنات‌ها، لوله‌گذاری، اصلاح مسیر آب و بهینه‌سازی الگوی کشت در یک بسته منسجم اجرایی شده است. این نشان می‌دهد که با برنامه‌ریزی و هم‌افزایی می‌توان تهدید کم‌آبی را به فرصت تبدیل کرد.»

وی درباره حوزه آبخیز زهان اظهار کرد: «این بخش بیش از 152 هزار هکتار وسعت دارد که 77 هزار هکتار آن حوزه آبخیز است. از سال 1383 تاکنون، بیش از نیمی از این حوزه‌ها مطالعه و بخش عمده‌ای اجرایی شده است.»

کاهش خسارات سیل و تقویت منابع آب با سازه‌های بومی

به گفته نصرآبادی، سازه‌های احداث‌شده در زهان توانسته‌اند شدت سیلاب‌ها را به شکل محسوسی کاهش دهند و نفوذ آب به سفره‌های زیرزمینی را افزایش دهند. وی افزود: «در بارش‌های اخیر، شاهد آبگیری و سرریز موفق بسیاری از سازه‌ها بودیم که علاوه بر کاهش خسارت به اراضی پایین‌دست، به احیای قنوات نیز کمک کرده‌اند.»

نصرآبادی خاطرنشان کرد که نوع سازه‌ها بر اساس موقعیت جغرافیایی منطقه و مصالح بومی انتخاب شده‌اند. استفاده از سازه‌های سنگی ملاتی، تلفیقی از دانش فنی و ظرفیت‌های محلی است که هم از نظر اقتصادی به‌صرفه است و هم با طبیعت سازگاری دارد.

مدیریت 103 میلیون مترمکعب سیلاب در یک سال

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان جنوبی اعلام کرد که بیش از 103 میلیون مترمکعب سیلاب در سطح استان مهار و مدیریت شده است. این عدد، نشان‌دهنده ظرفیت و آمادگی استان در مواجهه با بحران‌های طبیعی از طریق اجرای پروژه‌های آبخیزداری است.

نصرآبادی با اشاره به سابقه اجرای پروژه‌های آبخیزداری در شهرستان زیرکوه از دهه 60 میلادی، اظهار کرد: «خراسان جنوبی دارای 15 میلیون هکتار مساحت است که 7.5 میلیون هکتار آن حوزه آبخیز محسوب می‌شود. تاکنون دو میلیون هکتار از این مناطق مطالعه و بخشی نیز اجرایی شده است.» وی افزود که از سال 1396 با موافقت رهبر معظم انقلاب، برداشت از صندوق توسعه ملی برای اجرای طرح‌های آبخیزداری آغاز شد که این اتفاق نقطه عطفی در گسترش نهضت آبخیزداری در کشور بود و خراسان جنوبی یکی از نخستین استان‌هایی بود که طرح‌های عملیاتی در این زمینه ارائه کرد.

زهان، الگویی برای آینده شرق کشور

در پایان این بازدید، حبیب چابک، کارشناس آبخیزداری اداره منابع طبیعی زیرکوه، منطقه زهان را الگویی زنده از اثرگذاری آبخیزداری در عمل دانست و گفت: «این پروژه‌ها علاوه بر حفاظت منابع طبیعی، به‌طور مستقیم بر امنیت غذایی، بهبود کیفیت زندگی کشاورزان و ارتقاء تاب‌آوری اجتماعی اثرگذار بوده‌اند.»

وی افزود: «تجربه زهان نشان می‌دهد که با هم‌افزایی میان دولت، مردم و دستگاه‌های اجرایی، می‌توان در برابر تهدیدات اقلیمی ایستاد و به توسعه‌ای پایدار دست یافت.»