توسعه روابط اقتصادی ایران و ارمنستان: فرصت‌ها و چالش‌های کریدور اوراسیا

روابط اقتصادی ایران و ارمنستان، با وجود پتانسیل‌های فراوان و مرز مشترک ۴۲ کیلومتری، همچنان با چالش‌هایی در زمینه شناخت متقابل و زیرساخت‌های تجاری مواجه است. این در حالی است که ارمنستان به عنوان تنها مسیر اتصال ایران به اتحادیه اقتصادی اوراسیا و ادامه کریدور شمال-جنوب به دریای سیاه از طریق گرجستان، از اهمیت استراتژیک بالایی برخوردار است.

اهمیت استراتژیک و فرصت‌های اقتصادی

علیرضا نظیف، رئیس نمایندگی شمال‌غرب انجمن دوستی ایران و ارمنستان، بر ضرورت تسریع در تکمیل پروژه‌های زیربنایی مانند جاده جدید تبریز به نوردوز و توسعه پایانه مرزی نوردوز تاکید کرد. این اقدامات برای بهره‌برداری از فرصت‌های تجاری با ارمنستان و اتحادیه اقتصادی اوراسیا حیاتی هستند. وی اشاره کرد که با وجود روابط سیاسی و راهبردی مستحکم، روابط تجاری و اقتصادی دو کشور نیازمند تقویت جدی است.

«متاسفانه، شناخت متقابل بین دو کشور ایجاد نشده است، نه آنها از ظرفیت‌های ما آگاهی دارند و نه ما از ظرفیت‌های آنها و این نقص بزرگی است.»

با توجه به تحولات سریع در منطقه قفقاز جنوبی، نهایی‌سازی طرح‌های در دست اقدام برای استفاده از تعرفه گمرکی صفر برای ۸۷ درصد کالاها در بازار ۲۰۰ میلیونی اتحادیه اوراسیا (شامل روسیه، بلاروس، ارمنستان، قرقیزستان و قزاقستان) ضروری است.

چالش‌های زیرساختی و راهکارهای پیشنهادی

یکی از مهم‌ترین چالش‌ها، ظرفیت محدود پایانه مرزی نوردوز است. این پایانه که در گذشته برای تردد حداکثر ۷۰ کامیون طراحی شده بود، اکنون روزانه به طور متوسط ۲۵۰ کامیون را پذیراست که پاسخگوی نیازهای فعلی نیست. نظیف به افزایش ۱۶ درصدی حجم مبادلات تجاری ایران با ارمنستان در سال جاری اشاره کرد که نشان‌دهنده رشد پتانسیل‌هاست.

برای رفع این چالش‌ها، راهکارهای زیر پیشنهاد شده است:

• توسعه پایانه نوردوز: افزایش ظرفیت و بهبود زیرساخت‌های این پایانه مرزی.
• گمرک سهلان به عنوان بندر خشک: استفاده از گمرک سهلان به عنوان بندر خشک برای ارمنستان جهت دپوی کالاها و تسهیل مبادلات تجاری.
• همکاری‌های سه‌جانبه: توسعه همکاری‌های ایران-ارمنستان-روسیه، ایران-ارمنستان-اوراسیا و ایران-ارمنستان-هند.
• بازگشایی راه‌های ارتباطی: تاکید بر بازگشایی تمامی راه‌های ارتباطی قفقاز، از جمله راه‌آهن جلفا به ایروان از طریق نخجوان که زمان دسترسی را تا ۵۰ درصد کاهش می‌دهد.

رقابت منطقه‌ای و رویکرد ارمنستان

نظیف هشدار داد که عدم توجه به مسائل زیربنایی در ارمنستان می‌تواند منجر به از دست دادن وضعیت موجود شود، زیرا رقبای ایران مانند چین و هند سال‌هاست که برنامه‌های خود را برای حضور در بازار ارمنستان و اتحادیه اوراسیا طرح‌ریزی و اجرا کرده‌اند.

وی همچنین به رویکرد دولتمردان ارمنستان اشاره کرد که با وجود تمایلات غرب‌گرایانه، مجبورند به شرق، ایران و روسیه نظر مثبت داشته باشند. این امر به دلیل وابستگی زیرساخت‌ها و انرژی ارمنستان به روسیه و همچنین جایگاه استراتژیک ایران به عنوان تنها گزینه ارتباطی ایروان با دیگر نقاط جهان است.

نقش آذربایجان شرقی در توسعه روابط

استان آذربایجان شرقی به عنوان تنها راه ارتباطی با ارمنستان، نقش بسیار مهمی در توسعه روابط اقتصادی ایفا می‌کند. صادرات این استان به ارمنستان در سال گذشته به ۳۰۶ میلیون دلار رسید و آذربایجان شرقی رتبه نخست کشور را در میزان صادرات به ارمنستان دارد. در چهار ماه گذشته، میزان صادرات از پایانه نوردوز از نظر وزنی ۳۲ درصد و از نظر ارزش دلاری ۴۰ درصد افزایش یافته و به مرز ۹۱ میلیون دلار رسیده است.

اهداف و چشم‌انداز آینده

حجم تجارت فعلی با ارمنستان ۷۱۰ میلیون دلار است. هدف‌گذاری شده است که این رقم در گام اول به یک میلیارد دلار و در گام بعدی به سه میلیارد دلار افزایش یابد. ایران به عنوان عضو ناظر در اتحادیه اقتصادی اوراسیا پذیرفته شده است که اولین حضور ایران در یک معاهده بین‌المللی محسوب می‌شود و فرصت‌های جدیدی برای توسعه همکاری‌ها فراهم می‌آورد.