تردیدها درباره کاهش ضریب جینی در ایران: آیا نابرابری واقعاً کم شده است؟

مرکز آمار ایران اخیراً با انتشار گزارشی از توزیع درآمد در سال ۱۴۰۳، از جدیدترین شاخص‌های نابرابری اقتصادی در کشور پرده برداشت. بر اساس این گزارش، ضریب جینی که یکی از مهم‌ترین معیارهای سنجش توزیع درآمد است، به رقم ۰.۳۸۷ کاهش یافته است. این رقم نشان‌دهنده بهترین وضعیت توزیع درآمد در ایران طی هشت سال اخیر است و شاخص‌های دیگری نظیر پالما، تیل و اتکینسون نیز بهبود نابرابری اقتصادی را تأیید می‌کنند.

با این حال، کامران ندری، کارشناس اقتصادی و استاد دانشگاه، در واکنش به این آمارها، تأکید کرده است که کاهش ضریب جینی با واقعیت‌های اقتصاد ایران همخوانی ندارد و در حال حاضر، دلیل قانع‌کننده‌ای برای بهبود توزیع درآمد وجود ندارد.

عدم توجیه منطقی برای کاهش نابرابری

ندری در تشریح دیدگاه خود اظهار داشت: «آمارهای اقتصادی باید معقول و قابل توجیه باشند. حتی اگر عموم مردم نتوانند به راحتی با این آمارها ارتباط برقرار کنند، پژوهشگران و متخصصان باید بتوانند دلایل قانع‌کننده‌ای برای کاهش ضریب جینی ارائه دهند.»

او افزود: «متأسفانه، در مورد آمار جدید مرکز آمار ایران از ضریب جینی، توضیح قانع‌کننده‌ای برای کاهش نابرابری در ایران وجود ندارد و شواهد اقتصادی، بهبود توزیع درآمد را تأیید نمی‌کنند. به ویژه اینکه در این مدت، سیاست خاصی در سطح کلان اجرایی نشده که بتوان کاهش ضریب جینی را ناشی از آن دانست.»

تردید در توزیع عادلانه‌تر رشد اقتصادی

این کارشناس اقتصادی در پاسخ به تحلیل‌هایی که کاهش ضریب جینی را به تضعیف وضعیت اقتصادی ثروتمندان نسبت می‌دهند، گفت: «شواهد نشان می‌دهد که اقتصاد ایران، هرچند اندک، اما همچنان در حال رشد است و به اصطلاح، کیک اقتصاد بزرگ‌تر شده است. اما توزیع عادلانه‌تر این رشد در سطح جامعه، محل تردید جدی است و توجیه مشخصی برای آن وجود ندارد. از این رو، نیاز است تا مرکز آمار ایران پاسخ روشنی درباره علت کاهش ضریب جینی ارائه کند.»

نقش محدود کالابرگ در کاهش نابرابری

ندری همچنین به تأثیر سیاست‌های حمایتی مانند کالابرگ بر کاهش ضریب جینی پرداخت و اظهار کرد: «حتی اگر توزیع کالابرگ اثری در بهبود ضریب جینی داشته باشد، این اثر محدود خواهد بود. زیرا افزایش تورم، به ویژه در بخش مواد خوراکی، هزینه‌های اسمی را بالا برده و مصرف کالاهای اساسی به احتمال زیاد کاهش یافته است.»

«آثار مشهودی از اثربخشی کالابرگ بین افراد مشاهده نشده و به نظر نمی‌رسد که این سیاست توانسته باشد تأثیر قابل توجهی در ضریب جینی ایجاد کند. بررسی دقیق‌تر این مسئله نیازمند پژوهش‌های آماری و میدانی گسترده‌تر توسط مرکز آمار است.»

اهمیت توزیع ثروت در برابر توزیع درآمد

این کارشناس اقتصادی در ادامه تصریح کرد: «آمار ضریب جینی معمولاً بر اساس الگوی درآمد و هزینه خانوار استخراج می‌شود که خود محل تردید است. در موضوع عدالت اجتماعی، توزیع ثروت اهمیت بیشتری نسبت به توزیع درآمد سالانه دارد. ثروت به عنوان متغیر انباشته و درآمد به عنوان متغیر جریان سالانه، ارزیابی‌های متفاوتی را ارائه می‌دهند. بنابراین، حتی اگر درآمدها در یک بازه زمانی به شکل عادلانه‌ای توزیع شده باشند، ممکن است توزیع ثروت در جامعه وضعیت متفاوتی داشته باشد.»

ندری در پایان خاطرنشان کرد: «در مجموع باید توجه کرد که بر اساس درآمدهای خانوار، آمار دریافتی ممکن است قابل اتکا نباشد یا احتمالاً دچار خطا شده باشد. با این وجود و حتی با پذیرش خطاهای احتمالی، برابری توزیعی بیشتر در اقتصاد ایران، دور از ذهن به نظر می‌رسد.»