غار یخکان خلخال: شگفتی یخی ثبت ملی شده در اردبیل

شهرستان تاریخی و کوهپایه‌ای خلخال در جنوب استان اردبیل، گنجینه‌ای از جاذبه‌های گردشگری طبیعی و تاریخی است. در میان این جلوه‌های بی‌نظیر، غار یخکان با نامی که از سرمای سوزان درونش حکایت دارد، به عنوان یک اثر طبیعی ملی خودنمایی می‌کند. این غار که زمان پیدایش آن به دلیل ماهیت طبیعی‌اش نامعلوم است، اسرار بسیاری را در دل خود جای داده است.

ثبت ملی و موقعیت جغرافیایی

غار یخکان خلخال با محدوده‌ای به وسعت ۱۱۰۰ هکتار، در سال ۱۳۸۱ به عنوان اثر طبیعی ملی به رسمیت شناخته شد. این غار در منتهی‌الیه جنوب شرقی شهرستان خلخال، در ضلع غربی کوه اشتر ماسوله و در ارتفاع ۲۳۴۵ متری دامنه جنوبی قله ۳۱۲۰ متری شاه معلم قرار دارد. وجه تسمیه آن نیز به خاصیت منحصر به فرد تشکیل یخ در بخشی از فضای درونی غار بازمی‌گردد.

ویژگی‌های اقلیمی و ساختار درونی

هوای داخل غار به شدت سرد و نمناک است. این شرایط باعث شده تا بر اثر تقطیر بخار آب هوای بیرون با دیواره‌های سرد غار، حوضچه‌های آبی به ابعاد ۲۰ × ۷۰ سانتی‌متر و عمق ۱۵۰ سانتی‌متر در ضلع شرقی کف غار تشکیل شود.

خفاش که پستاندار معمول غارها است، در این غار مشاهده نمی‌شود و این امر معلول هوای سرد و مرطوب فضای غار است.

دهانه ورودی غار بسیار تنگ و کوچک و در حدود ۴۰ × ۵۰ سانتی‌متر است. این دهانه از طریق یک راهروی باریک و طولانی به طول ۱۰ متر و قطر حداکثر ۵۰ سانتی‌متر به تالاری وسیع منتهی می‌شود. طول و عرض تقریبی تالار اصلی به ترتیب ۳۶.۵ و ۱۵ متر و حداکثر ارتفاع آن حدود ۱۲ متر است. این تالار از جانب ضلع غربی توسط راهروهایی پیچ در پیچ به تالارهای کوچکتری متصل می‌شود.

پدیده انجماد و بلورهای یخ

یکی از خصوصیات ویژه این بخش از غار، جریان مداوم هوای مرطوب و تشکیل بلورهای یخ به صورت قندیل و ورقه‌های نازک در قسمت‌هایی از دیواره‌های سقف است. نکته جالب توجه این است که در مواقعی که هوای بیرون گرم است، در داخل غار انجماد صورت می‌گیرد و با سرد شدن هوای خارج، نه تنها یخ تشکیل نمی‌شود بلکه توده‌های یخ موجود نیز شروع به کاهش می‌کنند.

چالش‌های مطالعات بیولوژیک

به دلیل قطر کم دهانه ورودی غار، وجود تالارهای فرعی وسیع، راهروهای پیچ در پیچ و فضاهای ناشناخته داخلی، مطالعه بیولوژیک غار با مشکلات عدیده‌ای مواجه است.

تاریخچه و نامگذاری

روح‌الله محمدی، رئیس گروه باستان‌شناسی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اردبیل، درباره غار یخکان خلخال می‌گوید: «نام قدیم این غار در منطقه خلخال "بوزلوخ" به معنای مکانی آمیخته به یخ بوده است و گویا مردم بومی از آن یخ برداشت می‌کرده‌اند.» وی همچنین به سفر حمدالله مستوفی در قرن هشتم به این منطقه اشاره می‌کند که در یکی از آثارش از وجود محلی به نام «کوی دره» با چشمه آبگرم و در کنار آن «بوزلوخ» انباشته از یخ در خلخال نوشته است.

تغییرات طبیعی و نیاز به مرمت

یوسف مهدی‌زاده، رئیس اداره زیستگاه‌ها و مناطق اداره کل حفاظت محیط زیست استان اردبیل، اظهار داشت: «غار یخکان دارای یک تالار با ارتفاع قابل توجه و طول بزرگ و دالان گسترده است و گویا در سال‌های بسیار قدیم، در تابستان نیز دارای یخ بوده است و از این رو غار را یخکان یعنی کان یخ نامیده‌اند.»

وی افزود: «به احتمال زیاد در اثر زمین‌لرزه، ریزش‌هایی در اطراف غار یخکان صورت گرفته و دهانه غار کوچک و تنگ شده و در جانب دیگر غار، دریچه‌ای بر اثر زلزله باز شده است. این تغییرات سبب عوض شدن شرایط هوا و دمای داخل غار شده و یخ‌ها به تدریج آب شده‌اند.»

مهدی‌زاده بر ضرورت تدوین طرح مرمت و احیای غار یخکان تاکید کرد و افزود که این امر به لحاظ اهمیت و ثبت ملی شدن یخکان باید تحقق یابد.

غارهای استان اردبیل

در استان اردبیل ۳۸ غار کوچک، بزرگ، دست‌کند و طبیعی شناسایی شده است که از این میان، تنها غار یخکان به عنوان یک اثر ملی ثبت شده است. استان اردبیل دارای غارهای متعددی است که از جمله آنها می‌توان به غار کنزق، ورگه‌سران و ویند کلخوران در سرعین، بوینی یوغون در نیر، بنه‌لر، داشکسن و قره‌قیه در مشگین‌شهر، هواشناق در کوثر و هفت‌خانه (یدی دام)، ازنو، درو و کلور در خلخال اشاره کرد.

رئیس اداره زیستگاه‌ها و مناطق اداره کل حفاظت محیط زیست استان اردبیل تاکید کرد که باید غارها درجه‌بندی شوند و مدیریت آنها که بیشتر به مراقبت مربوط است به ارگان‌ها سپرده شود، همان گونه که غار گلستان شهرستان نیر به دهیاری مربوطه واگذار شده است.

استان اردبیل با جاذبه‌های طبیعی، تاریخی، اقتصادی و مذهبی در ۱۲ شهرستان در شمال غرب ایران واقع شده و از مقاصد گردشگری مسافران و گردشگران داخلی و خارجی است.