فرش دستباف ایران: از نماد افتخار تا بحران صادرات و بازار داخلی

سقوط آزاد صادرات و از دست رفتن بازارهای کلیدی

صنعت فرش ایران که در اوایل دهه ۱۹۹۰ میلادی درآمدی بالغ بر ۲ میلیارد دلار از صادرات داشت، اکنون برای رسیدن به رقم ۴۰ میلیون دلار در تلاش است؛ این یعنی سقوطی بیش از ۹۵ درصدی در طول سه دهه. بازگشت تحریم‌های آمریکا در سال ۲۰۱۸ ضربه مهلکی به این صنعت وارد کرد و باعث شد ایران بزرگ‌ترین بازار سنتی خود، یعنی ایالات متحده را از دست بدهد.

زهرا کمانی، رئیس مرکز ملی فرش ایران، تأکید کرد: «در سال‌هایی که تحریم‌های ظالمانه آمریکا بر بخش فرش دستباف اعمال شد، ما آمریکا را از دست دادیم؛ خریداری که بیش از ۷۰ درصد فرش‌های دستباف ایرانی را می‌خرید.»

در سال ۲۰۱۷، پیش از اعمال مجدد تحریم‌ها، فرش با بیش از ۴۰۰ میلیون دلار درآمد، یکی از صادرات غیرنفتی مهم ایران محسوب می‌شد. اما بر اساس آمار گمرک ایران، در سال گذشته این رقم به تنها ۴۱.۷ میلیون دلار کاهش یافت. در این دوره، صادرات ایران به ۵۵ کشور انجام شد که آلمان، امارات، ژاپن و چین در صدر مقاصد قرار داشتند.

ظهور رقبا و تهدید بازار داخلی

در غیاب ایران، کشورهایی نظیر هند، چین، نپال و پاکستان فرصت را غنیمت شمرده و جای خالی ایران را در بازار جهانی پر کرده‌اند. این رقابت تا جایی پیش رفته که حتی فرش‌های وارداتی از این کشورها راهی بازار ایران می‌شوند.

حامد نبی‌زاده، یکی از تجار فرش، می‌گوید: «ایران از کشورهایی چون هند، ترکیه و چین فرش وارد می‌کند. به همین دلیل بخشی از بازار داخلی خودمان را هم از دست داده‌ایم.»

این وضعیت در حالی است که دست‌کم دو میلیون نفر در ایران، از جمله زنان روستایی، معیشت خود را به بافت فرش گره زده‌اند و در بسیاری موارد، درآمد روزانه آن‌ها تنها چند دلار است.

تغییر سلیقه و چالش‌های گردشگری

دهه‌ها، گردشگران غربی فرش ایرانی را به عنوان سوغات یا هدیه خریداری می‌کردند. اما کاهش گردشگری به دلیل هشدارهای سفر و روابط پرتنش، به همراه تغییر سلیقه مصرف‌کنندگان و قیمت‌های بالا، فروش فرش به گردشگران را نیز با افت چشمگیری مواجه کرده است.

نبی‌زاده اشاره می‌کند: «حتی گردشگرانی که می‌آیند، ممکن است علاقه‌ای به فرش ما نداشته باشند چون سلیقه مصرف‌کنندگان تغییر کرده و قیمت‌ها بسیار بالاست. خرید یک فرش ابریشمی به قیمت ۳۰ تا ۴۰ هزار دلار حتی برای یک اروپایی دشوار است. علاوه بر آن، حمل‌ونقل این فرش‌ها برای گردشگران هم چالش بزرگی است.»

عوامل رکود و راهکارهای احیا

کارشناسان، رکود بازار فرش را نتیجه ترکیبی از عوامل اقتصادی و سیاسی می‌دانند؛ از جمله تحریم‌های بین‌المللی، سیاست‌های معیوب ارزی، هزینه‌های بالای تولید و حمایت ضعیف دولت.

با این حال، مقامات ایرانی بر امکان احیای این صنعت باستانی تأکید دارند.

محمد اتابک، وزیر صمت، اظهار داشت: «بازارهایی را از دست داده‌ایم، اما امیدواریم با قوانین تجاری و ارزی کشور بتوانیم این صنعت را احیا کنیم. تلاش می‌کنیم با توافق‌های تازه صادرات را برای بازرگانان تسهیل کنیم.»

نبی‌زاده نیز راه برون‌رفت از این بحران را در توجه به روندهای روز دکوراسیون، تولید فرش‌های متناسب با سلیقه جدید، جذب مشتریان آنلاین از طریق شبکه‌های اجتماعی و ایجاد برندینگ قوی برای فرش می‌داند.

تهدید بازار داخلی و سنت‌های دیرینه

سقوط ارزش ریال در برابر دلار، حتی بازار داخلی فرش را نیز در معرض نابودی قرار داده است. شیما، دختر ۳۱ ساله‌ای که در آستانه ازدواج است، از این وضعیت گلایه می‌کند:

«همیشه می‌خواستم فرش دستباف برای جهیزیه‌ام داشته باشم و خانواده‌ام هم قول داده بودند، اما توان مالی نداشتند. در نهایت فرش ماشینی خریدیم. این یک سنت دیرینه ازدواج است که عروس فرش‌های خانه را فراهم کند، اما امروز بسیاری از خانواده‌ها به دلیل گرانی به فرش ماشینی روی می‌آورند یا در صورت نیاز مالی اصلاً فرشی نمی‌خرند.»

در شرایطی که ایران مشتریان داخلی خود را از دست می‌دهد و بازار جهانی نیز با فرش‌های ارزان‌تر اشباع شده است، فرش ایرانی بیش از هر زمان دیگری در خطر تبدیل شدن به یادگاری از عصری طلایی قرار گرفته و میراث آن تنها به نخی بند است.