کربن‌زدایی دریایی: راهبرد ایران برای مقابله با تحریم‌ها و تقویت جایگاه جهانی

با بازگشت تحریم‌ها و احتمال فعال‌سازی مجدد مکانیسم ماشه، صنعت حمل‌ونقل دریایی ایران بار دیگر در آستانه آزمونی دشوار قرار گرفته است. کشتی‌های ایرانی ممکن است با توقف، بازرسی‌های شدید و محدودیت‌های سنگین مواجه شوند و هر حرکت آن‌ها زیر ذره‌بین نهادهای بین‌المللی قرار گیرد. اما آنچه در نگاه اول تهدیدی مستقیم به نظر می‌رسد، می‌تواند فرصتی برای بازتعریف مسیر و اصلاح راهبردهای کشور باشد.

مکانیسم ماشه تنها ابزاری برای بازرسی نیست؛ بلکه با اعمال فشار روانی و سیاسی، ریسک همکاری با ناوگان ایران را برای شرکای جهانی افزایش داده و امنیت فعالیت‌های دریایی کشور را به چالش می‌کشد. در چنین شرایطی، دریا به میدان اصلی رویارویی با تحریم‌ها تبدیل می‌شود؛ میدانی که صادرات انرژی، امنیت غذایی و حضور ایران در زنجیره تجارت جهانی به آن گره خورده است.

چالش‌های سه‌گانه صنعت دریایی ایران

صنعت دریایی ایران سال‌هاست که در تلاقی سه فشار هم‌زمان قرار دارد:

• تهدیدهای بین‌المللی: ناشی از تحریم‌ها و مکانیسم‌های نظارتی.
• محدودیت‌های مالی: که مانع از نوسازی و توسعه ناوگان می‌شود.
• الزامات زیست‌محیطی: فشارهای جهانی برای کاهش آلایندگی و کربن‌زدایی.

از این‌رو، تدوین و اجرای یک برنامه پایدار و مستقل برای افزایش تاب‌آوری ناوگان دریایی، امری اجتناب‌ناپذیر است. گذار به سوی کربن‌زدایی، ارتقای استانداردهای فنی و استفاده فعال از ظرفیت دیپلماسی منطقه‌ای، نه تنها سپری در برابر تحریم‌ها خواهد بود، بلکه ایران را به شریکی قابل‌اعتماد و مسئول در دریانوردی جهانی تبدیل می‌کند؛ شریکی که به جای انزوا، در مسیر توسعه پایدار و آینده‌ای سبز گام برمی‌دارد.

«برنامه ملی کربن‌زدایی دریایی»: راهکاری نوین

کارشناسان حوزه کشتیرانی دریایی، با سال‌ها تجربه در مواجهه با فشارهای تحریم، این بار پیشنهاد مسیری جدید را مطرح کرده‌اند: «برنامه ملی کربن‌زدایی دریایی». این برنامه که بر اساس معیارهای بین‌المللی سازمان دریانوردی (IMO) و روند جهانی حرکت به سوی «کربن صفر» تدوین شده است، مزایای متعددی دارد:

• کاهش ریسک: مشکلات بازرسی‌ها و بیمه‌ای را به حداقل می‌رساند.
• افزایش اعتبار: اعتبار زیست‌محیطی ناوگان کشور را ارتقا می‌دهد.
• فرصت‌های جدید: ناوگان ایران را با چهره‌ای تازه وارد بازارهای جهانی می‌کند.
• تقویت دیپلماسی: دیپلماسی منطقه‌ای را تقویت می‌بخشد.

انجمن مهندسی دریایی ایران با بررسی دقیق این موضوع، تاکید کرده است که این راهبرد می‌تواند کشتی‌های ایرانی را از توقیف و محدودیت‌ها نجات داده و ضمن حفظ جایگاه در زنجیره ارزش جهانی، تاب‌آوری فنی و مالی آن‌ها را نیز افزایش دهد.

حمایت‌های سیاست‌گذاری و مزایای کلیدی

این ضرورت اخیراً در سطح سیاست‌گذاری نیز به رسمیت شناخته شده است. نشست مشترک وزارت نفت، دانشگاه صنعت نفت و انجمن مهندسی شیمی در مرداد ۱۴۰۴، تدوین «برنامه ملی کربن‌زدایی دریایی» را به عنوان بخشی از راهبرد کلان کشور برای حفظ جایگاه در بازار انرژی و تجارت دریایی مطرح کرد.

گذر به کربن‌زدایی سه مزیت کلیدی دارد:

1. کاهش ریسک و بیمه‌پذیری: با تطبیق با استانداردهای جهانی انرژی، ریسک بازرسی و توقیف کاهش یافته و امکان بیمه‌پذیری ناوگان حفظ می‌شود.
2. بهره‌گیری از دیپلماسی سبز: ایران می‌تواند از دیپلماسی سبز و معاهدات بین‌المللی برای کاهش فشارهای سیاسی بهره ببرد.
3. تقویت جایگاه جهانی: این برنامه مسیر را برای ورود به دریانوردی بدون کربن هموار کرده و جایگاه کشور را در بازار جهانی انرژی تقویت می‌کند.

چارچوب برنامه ملی کربن‌زدایی دریایی

برنامه ملی کربن‌زدایی دریایی ایران بر پایه چارچوبی ماتریسی طراحی شده که سه محور اصلی را دنبال می‌کند:

• رعایت استانداردهای بین‌المللی: شامل استانداردهای سازمان دریانوردی (IMO) و اهداف کربن‌صفر.
• استفاده از ظرفیت‌های دیپلماسی: بهره‌گیری از پیمان‌های منطقه‌ای.
• معاهدات زیست‌محیطی جهانی: مانند کنوانسیون رامسر.

این سه محور، به طور همزمان در مقابله با شش لایه تهدید ناشی از مکانیسم ماشه اثرگذارند:

مالیات کربن و آینده ناوگان

یکی از طرح‌های کلیدی در این مسیر، «مالیات کربن» برای ناوگان کشتیرانی است که به زودی و از سال ۲۰۲۷ اجرایی می‌شود. این طرح شرکت‌ها را موظف می‌کند تا میزان آلایندگی خود را کاهش داده و در غیر این صورت جریمه پرداخت کنند. بنابراین، ایران ناگزیر است برای همگام شدن با این استانداردها، ناوگان خود را بهبود دهد.

رویکرد سه‌محور-شش‌لایه نشان می‌دهد که مقاوم‌سازی ناوگان تنها با یک راهکار فنی امکان‌پذیر نیست؛ بلکه باید همزمان به رعایت مقررات، تقویت دیپلماسی منطقه‌ای و ارتقای مشروعیت زیست‌محیطی توجه شود. این برنامه جامع، ناوگان ایران را از «هدف تحریم» به «شریک زیست‌محیطی» تبدیل کرده و زمینه را برای توسعه پایدار و تثبیت جایگاه کشور در بازار جهانی انرژی و حمل‌ونقل دریایی فراهم می‌آورد.