چالش‌های خشکسالی و راهکارهای وزارت جهاد کشاورزی برای مدیریت منابع آب

ایران در سال‌های اخیر به شدت تحت تاثیر تغییرات اقلیمی قرار گرفته است، به طوری که کاهش چشمگیر بارش‌ها و تداوم خشکسالی، امنیت غذایی و پایداری تولیدات کشاورزی را با چالش‌های جدی مواجه کرده است. این وضعیت نیازمند اتخاذ راهکارهای مناسب و فوری برای مدیریت منابع آبی و حفظ تولیدات راهبردی کشور است.

تغییرات اقلیمی و کاهش بارش‌ها

صفدر نیازی شهرکی، معاون آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی، اعلام کرد که ایران در سال زراعی ۱۴۰۴-۱۴۰۳ حدود ۴۰ درصد کاهش بارش را تجربه کرده است. پیش‌بینی‌ها حاکی از ادامه خشکسالی در پاییز امسال است که این وضعیت چند سالی است ادامه دارد و به نظر نمی‌رسد به زودی بهبود یابد. تغییر اقلیم منجر به گرم شدن زمین، کاهش بارش‌ها، تعرق بیشتر گیاهان و افزایش تبخیر شده است.

فرونشست زمین و چالش آب شرب

بیش از ۵۰ درصد آب شرب کشور از چاه‌های داخل و اطراف شهرها تامین می‌شود. برداشت بی‌رویه از این منابع، کاهش تراز آب‌های زیرزمینی و شور شدن زمین‌ها را در پی داشته است. این امر به فرونشست زمین، فرسایش و کاهش تغذیه منابع زیرزمینی منجر می‌شود. نیازی شهرکی تاکید کرد که عامل اصلی فرونشست شهرها، تخلیه آب سفره‌های زیرزمینی شهری است، اگرچه فرونشست در دشت‌ها و اراضی کشاورزی نیز مشاهده می‌شود. به عنوان مثال، فرونشست اصفهان به مصرف آب شرب مرتبط است که نیازمند تدبیر جدی است.

مصرف آب کشاورزی و برنامه‌های کاهش

در سال‌های نرمال با بیش از ۲۰۰ میلیمتر بارش، مصرف آب بخش کشاورزی حدود ۷۰ میلیارد مترمکعب است که در سال‌های خشکسالی این رقم کاهش می‌یابد. در سال زراعی ۱۴۰۴-۱۴۰۳، با وجود تخصیص ۱۲ میلیارد مترمکعب در نیم سال نخست و ۲۴ میلیارد مترمکعب توسط وزارت نیرو، با احتساب اضافه برداشت، بیش از ۴۰ میلیارد مترمکعب آب در این بخش مصرف شد که به دلیل کم‌آبیاری و قطعی برق، آسیب‌های زیادی به کشاورزی وارد آمد.

برنامه‌های توسعه و بهره‌وری آب

بر اساس برنامه هفتم توسعه، اهداف زیر برای بهبود بهره‌وری آب در بخش کشاورزی تعیین شده است:

• سالانه ۲۰۰ هزار هکتار سامانه‌های نوین آبیاری
• ۱۵۰ هزار هکتار آبیاری زیرسطحی
• ۷۰ هزار هکتار اجرای شبکه
• ۷۰ هزار هکتار اجرای عملیات آب و خاک در تعاونی‌ها
• سه‌هزار کیلومتر مرمت قنوات

همچنین، بتنی کردن کانال‌ها و انتقال آب با لوله برای افزایش بهره‌وری در دستور کار قرار دارد. برنامه‌هایی نظیر آبیاری در شب برای کاهش تبخیر و استفاده از سیستم‌های قطره‌ای و موضعی برای باغات و مزارع (مانند گندم، چغندرقند و گوجه‌فرنگی) نیز در حال اجراست.

تخصیص آب کشاورزی برای سال زراعی جدید

بارش‌های کشور سالانه به ۱۴۰ تا ۱۵۰ میلیمتر رسیده که نشان‌دهنده ۴۰ درصد کاهش است. برای سال زراعی ۱۴۰۵-۱۴۰۴ نیز کاهش بارش‌ها پیش‌بینی می‌شود که منجر به کاهش منابع آبی در اختیار بخش کشاورزی خواهد شد. وزارت نیرو اخیراً میزان تخصیص آب به بخش کشاورزی را ۵۱ میلیارد مترمکعب اعلام کرده که ۱۵ میلیارد مترمکعب کمتر از هدف‌گذاری پایان برنامه هفتم توسعه است.

اهداف برنامه هفتم توسعه و سند امنیت غذایی

بر اساس برنامه هفتم توسعه، قرار است مصرف آب بخش کشاورزی تا پایان این برنامه به ۶۵ میلیارد مترمکعب و بر اساس سند امنیت غذایی تا سال ۱۴۱۱ (شش سال دیگر) به ۵۱ میلیارد مترمکعب برسد. با این حال، محدودیت‌های فعلی منابع آبی، مصرف را از این میزان نیز کمتر کرده است.

مدیریت کشت محصولات پرآب‌بر

با توجه به تغییر اقلیم و تخصیص آب توسط وزارت نیرو، الگوی کشت طراحی می‌شود تا محصولات پرآب‌بر مانند چغندرقند، یونجه و نیشکر کمتر کشت شوند. با این حال، کشاورزان محصولاتی را کشت می‌کنند که صرفه اقتصادی بیشتری داشته باشند و در عین حال، تامین غذای اصلی مردم نیز طبق اسناد بالادستی باید تضمین شود.

هوشمندسازی و کنتورهای حجمی

از ۴۰۰ هزار حلقه چاه مجاز کشاورزی در کشور (نیمی برقی و نیمی گازوئیلی)، تقریباً نیمی توسط وزارت نیرو به کنتورهای حجمی مجهز شده‌اند. علاوه بر این، ۶ میلیارد مترمکعب آب از شبکه‌ها و پایاب سدها تامین می‌شود که قابل کنترل است. هوشمندسازی آبیاری در مزارع، با تشخیص میزان و زمان مصرف آب گیاه بر اساس دما، رطوبت، سرعت باد و نوع گیاه، به عنوان یک تکلیف مهم برای وزارت جهاد کشاورزی مطرح است. اجرای سریع آبیاری هوشمند برای حفظ پایداری تولید در شرایط خشکسالی‌های پی در پی ضروری است.