«عرش تا فرش» اسپایک لی: بازگشتی جسورانه و شخصی به سینما

اسپایک لی: نگاهی به کارنامه یک فیلمساز دغدغه‌مند

اسپایک لی، فیلمساز ۶۸ ساله آمریکایی، بی‌شک یکی از مهم‌ترین و تأثیرگذارترین کارگردانان سیاه‌پوست تاریخ سینماست. او از همان ابتدای فعالیت خود با اعتماد به نفس و شجاعتی ستودنی، به مسائل تبعیض نژادی در سینما پرداخت و با آثاری چون «کار درست را انجام بده» (Do the Right Thing) در سال ۱۹۸۹، نام خود را بر سر زبان‌ها انداخت. این فیلم نه تنها یکی از بهترین آثار سینمایی درباره نژادپرستی است، بلکه تصویری باورپذیر از یک جامعه را به نمایش می‌گذارد.

لی با امضای شخصی خود وارد سینما شد و همواره دغدغه‌هایش را به شکلی منحصر به فرد در آثارش بازگو کرده است. او در سال ۱۹۹۲، یکی از بهترین بیوگرافی‌های سینما، «مالکوم ایکس» (Malcolm X) را ساخت که به زندگی رهبر مسلمان سیاه‌پوستان آمریکا در دهه ۶۰ میلادی می‌پردازد. این شاهکار ۲۰۰ دقیقه‌ای، مورد تحسین منتقدانی چون مارتین اسکورسیزی و راجر ایبرت فقید قرار گرفت و در لیست ۱۰ فیلم برتر دهه ۹۰ میلادی جای گرفت.

اوج فعالیت در دهه ۹۰ و تثبیت جایگاه

دهه ۹۰ میلادی اوج دوران فیلمسازی اسپایک لی بود. او در این دهه آثاری چون «تب جنگل»، «کروکلین»، «۴ دختر کوچک»، «او بازی را برد» و «کلاکرز» را کارگردانی کرد و در برخی از آن‌ها به ایفای نقش نیز پرداخت. اسپایک لی پیشگام طرح موضوع تبعیض نژادی در سینمای جریان اصلی هالیوود بود و فیلم‌هایش با رویکردی عمیق به هویت سیاه‌پوستان در آمریکا، حتی برای مخاطبانی که ارتباط مستقیمی با این مسائل نداشتند، جذاب و تأثیرگذار بود.

در آغاز هزاره جدید نیز، لی با ساخت آثاری چون «ساعت ۲۵ام» (۲۰۰۲) با بازی ادوارد نورتون و «مرد نفوذی» (۲۰۰۶) با حضور ستارگان هالیوودی، جایگاه خود را به عنوان یک کارگردان مؤلف تثبیت کرد. فیلمنامه «مرد نفوذی» حتی در کتاب‌های سینمایی تدریس می‌شود و همکاری با اسپایک لی به آرزوی بسیاری از ستارگان هالیوود تبدیل شده بود.

دوران افول و بازگشت قدرتمند

پس از سال ۲۰۰۶، اسپایک لی تا سال ۲۰۱۸ با افت محسوسی مواجه شد و آثاری چون بازسازی «اولد بوی» کره‌ای را ساخت که یکی از بزرگترین شکست‌های کارنامه‌اش محسوب می‌شود. اما در سال ۲۰۱۸، او با فیلم «بلک‌ک‌کلنزمن» (BlacKkKlansman) بازگشتی قدرتمندانه داشت. این تریلر سیاسی با امضای ویژه اسپایک لی، به گروه افراطی KKK می‌پرداخت و در فصل جوایز خوش درخشید. «بلک‌ک‌کلنزمن» اسپایک لی را پس از نامزدی‌های متعدد، به اولین اسکار زندگی‌اش برای بهترین فیلمنامه اقتباسی رساند.

در سال ۲۰۲۰، لی فیلم «۵ هم‌خون» (Da 5 Bloods) را درباره جنگ ویتنام ساخت که موفقیت ویژه‌ای کسب نکرد. اکنون پس از ۵ سال دوری، او با «عرش تا فرش» و همکاری با ستارگانی چون دنزل واشنگتن و جفری رایت، بار دیگر به عرصه سینما بازگشته است.

نقد و بررسی فیلم «عرش تا فرش» (Highest 2 Lowest)

بزرگ‌ترین اشتباه در تماشای «عرش تا فرش»، مقایسه آن با منبع اقتباسش، یعنی فیلم درخشان «بالا و پایین» آکیرا کوروساوا است. در حالی که فیلم کوروساوا اثری عمیق و پرمحتوا در تاریخ سینماست، «عرش تا فرش» یک فیلم کاملاً شخصی از اسپایک لی است. با وجود شباهت در خط داستانی اصلی، شیوه پرداخت در این دو اثر ۱۸۰ درجه متفاوت است و این تفاوت کاملاً عمدی است. اسپایک لی به خوبی می‌داند که هیچ بازسازی نمی‌تواند به سطح نسخه اورجینال کوروساوا برسد و به همین دلیل، اثری خلق کرده که به جز قصه، هیچ ارتباطی با آن ندارد و حتی مخاطب مقایسه‌گر را به چالش می‌کشد.

آغاز دیوانه‌بازی‌های جذاب اسپایک لی

فیلم با یک تیتراژ غیرمنتظره و جذاب آغاز می‌شود: سه دقیقه نمایش شهر نیویورک و پل بروکلین با پخش ترانه «چه صبح زیبایی» (What a Beautiful Morning) از نورم لوئیس. اسپایک لی از همان ابتدا با نمایش کلمه «Welcome» روی یک ساختمان، سر شوخی را باز می‌کند. او به طرز ماهرانه‌ای این نماها را به بالکن خانه کینگ (با بازی دنزل واشنگتن) متصل می‌کند و در این سه دقیقه، فضای کلی اثر، جغرافیای خانه کینگ و منظره آن از پل بروکلین را برای بیننده می‌سازد.

در ادامه، با خانواده کینگ شامل همسرش (ایلفنش هادرا) و پسرش (اوبری جوزف) آشنا می‌شویم. یکی از نکات مثبت فیلم، شیمی جذاب و باورپذیری است که در همان دقایق ابتدایی میان کاراکتر دنزل واشنگتن و پسرش شکل می‌گیرد. تدوین عجیب و متفاوت فیلم نیز از همان ابتدا جلب توجه می‌کند؛ تدوین که حتی از منظر قواعد سینمایی، «غلط» به نظر می‌رسد، اما در حقیقت اسپایک لی در این فیلم هم داستان، هم کاراکترها و هم قواعد سینما را به بازی می‌گیرد. البته اسپایک لی از دیرباز تدوین منحصر به فرد خود را داشته است.

نقش‌آفرینی دنزل واشنگتن و سکانس‌های کلیدی

داستان گروگان‌گیری در فیلم کاملاً منطبق بر «بالا و پایین» پیش می‌رود، اما برای اسپایک لی صرفاً بهانه‌ای برای نمایش چیزهای دیگر است. دنزل واشنگتن، بازیگر دوست‌داشتنی تاریخ سینما، در هفتاد سالگی خود، تغییراتی در نحوه اکتینگش نشان داده است. به نظر می‌رسد او در این فیلم و همچنین در «گلادیاتور ۲» (Gladiator II) دچار «اوراکت» (Overact) شده است. با این حال، در «عرش تا فرش»، این اوراکت کاملاً آگاهانه و منطبق بر فضای غیرعادی فیلم است و به ساخت کاراکتر کینگ کمک شایانی می‌کند. نقش‌آفرینی واشنگتن در این فیلم ستودنی و جذاب است و یکی از نقاط قوت اصلی اثر به شمار می‌رود.

یکی از سکانس‌های کلیدی فیلم، صحنه تحویل پول در ایستگاه مترو است. اسپایک لی با این سکانس مهم و جدی، شوخی می‌کند. از همان ابتدا، نماهای متعددی از آوازخوانی طرفداران تیم بیسبال نیویورک یانکیز و شعارهای آن‌ها علیه تیم بوستون رد ساکس به چشم می‌خورد. این تأکید بی‌دلیل، نشان‌دهنده علاقه شدید اسپایک لی به تیم یانکیز است. همچنین، جشن پورتوریکویی‌ها نیز به شکلی پرتکرار و خنده‌دار به تصویر کشیده می‌شود. موسیقی متن فیلم نیز در بسیاری از صحنه‌ها ناهمگون است، اما این تصمیم نیز کاملاً در راستای خلق اثری مفرح، متمایز و شخصی توسط اسپایک لی است.

این نکات در سکانس‌های دیگر، از جمله تعقیب و گریز انتهایی فیلم، نیز مشاهده می‌شود؛ جایی که دیالوگ‌های پینگ‌پنگی بی‌ربط و خنده‌دار میان دنزل و رپر گروگان‌گیر، به سبک سکانس مترو، تعقیب و گریز را شکل می‌دهد.

پیام‌های پنهان و ستایش موسیقی

اگرچه «عرش تا فرش» از قصه بیشتر به عنوان ابزاری پیش‌برنده استفاده می‌کند و ضعف‌هایی در این زمینه دارد، اما صرفاً یک فیلم پاپ‌کورنی نیست و حرف‌های مهمی برای گفتن دارد. این فیلم بیش از هر چیز، ستایش‌گر موسیقی، به ویژه موسیقی سیاه‌پوستان آمریکایی است. «عرش تا فرش» هویتی مستقل دارد و مانند دیگر آثار اسپایک لی، فیلمی با فرهنگ و کاراکترهای آفریقایی-آمریکایی است.

پایان‌بندی فیلم، تداعی‌کننده تصمیمات خود اسپایک لی در این اثر است. کاراکتر کینگ، صاحب یکی از بزرگترین کمپانی‌های موسیقی دنیا، در نهایت تصمیم می‌گیرد از بازگشت به کانون توجهات و احیای کسب و کارش دست بکشد و به آرامش، آغوش موسیقی و خانواده‌اش بازگردد. این تصمیم، بازتابی از رویکرد اسپایک لی در ساخت این فیلم است که چشم بر تمام دغدغه‌های همیشگی‌اش بسته و این بار فقط برای دل خودش فیلم ساخته است.

«عرش تا فرش» اثری است که نشان می‌دهد اسپایک لی نه تنها هنوز زنده است، بلکه سرزنده و پرقدرت فیلم می‌سازد. این فیلم بسیار مفرح و جذاب، بیش از هر چیز برای خود شخص اسپایک لی ساخته شده است. اثری که می‌داند کجا باید جدی باشد و کجا باید بخنداند؛ اما نه به گونه‌ای که شما انتظار دارید، بلکه به گونه‌ای که اسپایک دوست دارد.

نمره: ۷ از ۱۰