آیکون خبر

خبر کامل

دریاچه ارومیه: سهم ۵۰ تا ۶۰ درصدی عوامل انسانی در خشکی نگین آبی ایران

دریاچه ارومیه: سهم ۵۰ تا ۶۰ درصدی عوامل انسانی در خشکی نگین آبی ایران

عوامل انسانی و اقلیمی؛ سهم هر یک در فاجعه زیست‌محیطی دریاچه ارومیه

دریاچه ارومیه، نگین آبی شمال غرب ایران، طی دهه‌های اخیر با بحرانی بی‌سابقه مواجه شده است. مهدی زارع، استاد پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله، در گفت‌وگو با ایسنا، به بررسی دقیق عوامل مؤثر بر این فاجعه زیست‌محیطی پرداخته و تأکید کرده است که توسعه بی‌رویه صنعتی و کشاورزی، اگرچه در کوتاه‌مدت مزایایی داشته، اما هزینه‌های محیط‌زیستی سنگینی را به همراه آورده که در بسیاری موارد برگشت‌ناپذیر است.

توسعه بی‌رویه و پیامدهای آن

از دهه ۱۳۷۰ تاکنون، حوضه آبریز دریاچه ارومیه شاهد ساخت ده‌ها سد و مخزن بوده است. این سدسازی‌ها به همراه پمپاژ گسترده آب‌های زیرزمینی، جریان ورودی رودخانه‌ها به دریاچه را به شدت کاهش داده و آب را برای مصارف کشاورزی، شهری و صنعتی بازتوزیع کرده است. کشاورزی، به عنوان بزرگترین مصرف‌کننده آب در این حوضه، با توسعه مناطق آبیاری، حفر چاه‌های عمیق‌تر و کشت محصولات پرآب، فشار مضاعفی بر منابع آبی وارد کرده است.

  • کاهش تغذیه آبخوان‌ها: برداشت بی‌رویه آب‌های زیرزمینی، چه از چاه‌های قانونی و چه غیرقانونی، منجر به کاهش تغذیه آبخوان‌ها و افت سفره‌های زیرزمینی شده است.
  • فرونشست زمین: این روند، خطر فرونشست زمین و کاهش ظرفیت ذخیره‌سازی آب را به شدت افزایش داده است.
  • جاده میان دریاچه: ساخت جاده میان دریاچه نیز به طور غیرمستقیم به تغییر کاربری زمین و افزایش تقاضای آب دامن زده است.

هزینه‌های محیط‌زیستی سنگین

مزایای کوتاه‌مدت توسعه کشاورزی و صنعت، نظیر افزایش بازده محصولات و رشد درآمد کشاورزان، در برابر هزینه‌های محیط‌زیستی آن ناچیز است. از اواسط دهه ۱۳۷۰، مساحت و حجم دریاچه ارومیه به شدت کاهش یافته و زیستگاه‌های تالابی و جمعیت آرتمیا از بین رفته‌اند. پیامدهای این وضعیت شامل موارد زیر است:

  • افزایش شوری: گسترش پهنه‌های نمکی و وقوع طوفان‌های نمکی دوره‌ای.
  • کاهش کیفیت هوا: طوفان‌های نمک و گردوغبار از بستر خشک دریاچه، کیفیت هوا را کاهش داده و مشکلات تنفسی و قلبی‌عروقی را در منطقه افزایش داده است.
  • نابودی معیشت: معیشت مرتبط با شیلات و تالاب‌ها از بین رفته است.
  • افزایش هزینه‌ها: فرونشست زمین و تأمین نامنظم آب، هزینه‌های نگهداری زیرساخت‌ها را بالا برده است.

راهکارهای احیا و چالش‌های پیش‌رو

مهدی زارع بر ضرورت کاهش فوری تقاضای آب در کشاورزی و تغییر الگوی کشت به سمت محصولات کم‌آب‌بر تأکید می‌کند. گسترش سیستم‌های آبیاری کارآمد مانند قطره‌ای و ایجاد انگیزه‌های اقتصادی برای صرفه‌جویی در مصرف آب از دیگر راهکارهای پیشنهادی است. وی خاطرنشان می‌کند که کشاورزی با حدود ۹۰ درصد مصرف آب ایران، اصلی‌ترین عامل مصرف آب در حوضه ارومیه است و اصلاح سیاست‌های کشاورزی بیشترین ظرفیت را برای نجات دریاچه فراهم می‌کند.

«دریاچه ارومیه تا پایان شهریور ۱۴۰۴ حدود ۹۸ درصد از مساحت خود را نسبت به سال ۱۳۷۴ از دست داده است. هرچند در سال‌های مرطوب مانند ۱۳۹۷-۱۳۹۸ بهبود نسبی مشاهده شد، اما روند کلی خشک شدن دریاچه همچنان ادامه دارد.»

سهم عوامل انسانی در برابر عوامل طبیعی

یکی از پرسش‌های کلیدی در مورد خشک شدن دریاچه ارومیه، تعیین سهم دخالت انسان در برابر عوامل طبیعی و اقلیمی است. تخمین‌ها در این زمینه متفاوت است، اما اکثر مطالعات بر نقش پررنگ عوامل انسانی تأکید دارند:

  • مطالعه شادکام و همکاران (۲۰۱۶): ۴۰ درصد کاهش جریان ورودی به توسعه منابع آب و ۶۰ درصد به تغییرات اقلیمی.
  • مطالعه حسینی‌مغاری و همکاران (۲۰۲۰): ۵۲ تا ۵۷ درصد از کل تلفات آب حوضه ناشی از فعالیت‌های انسانی و ۸۷ تا ۹۰ درصد تلفات آب‌های زیرزمینی.
  • بررسی اثرهای انسانی (۲۰۱۷): حدود ۸۰ درصد عوامل انسانی و ۲۰ درصد عوامل اقلیمی.
  • گزارش تهران تایمز (۲۰۲۲): ۶۹ درصد سهم عوامل انسانی شامل توسعه کشاورزی، سدسازی و استخراج آب‌های زیرزمینی.
  • مطالعه نشریه MDPI: ۶۵ درصد تغییرات آب و هوایی و ۲۵ درصد سدسازی.

زارع با جمع‌بندی این یافته‌ها تأکید می‌کند که یک رقم منطقی و کاربردی آن است که حدود ۵۰ تا ۶۰ درصد از خشک شدن دریاچه ارومیه طی چند دهه اخیر ناشی از مداخلات انسانی و حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد دیگر به تغییرات اقلیمی و عوامل طبیعی اختصاص دارد. وی هشدار می‌دهد که سهم عوامل انسانی با گسترش سدسازی، توسعه کشاورزی و پمپاژ فزاینده آب‌های زیرزمینی، در طول زمان افزایش یافته و نقش دخالت‌های انسانی در روند خشک شدن دریاچه پررنگ‌تر از گذشته شده است.

شناسنامه خبر:

درباره هوش‌مصنوعی دست‌اول:

تمامی اخبار دست‌اول توسط دستیار هوش مصنوعی «هوشنگ» پردازش، صحت‌سنجی، خلاصه و بازنویسی شده است. هوشنگ هر روز با داده‌های جدید آموزش داده می‌شود و با نظارت دقیق انسانی و سردبیری دست‌اول در حال بهتر شدن است.
شما می‌توانید از چت‌بات و سایر ابزارهای هوشنگ به صورت رایگان استفاده کنید.

دسترسی رایگان به هوشنگ ↗