کشف بی‌سابقه‌ی مومیایی‌های ۴۰۰۰ ساله‌ی یوزپلنگ در غارهای عربستان

کشف بی‌نظیر بقایای یوزپلنگ‌های باستانی

کشف بی‌سابقه‌ی بقایای مومیایی‌شده‌ی یوزپلنگ‌ها با قدمت چند هزار ساله در شبکه‌ای از غارهای عربستان سعودی، نه تنها پرده از تاریخچه‌ی این شکارچیان باشکوه در شبه‌جزیره‌ی عربستان برمی‌دارد، بلکه اسرار ژنتیکی مهمی را برای حفاظت از گونه فاش می‌کند. دانشمندان برای اولین بار در جهان موفق به یافتن بقایای طبیعی حفظ‌شده‌ی هفت یوزپلنگ شدند که قدمت برخی از آن‌ها به حدود چهار هزار سال پیش بازمی‌گردد.

این یوزپلنگ‌ها (Acinonyx jubatus) که دهه‌ها پیش از شبه‌جزیره‌ی عربستان محو شدند، در سال‌های ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳ توسط احمد بوگ و تیمش، در شبکه‌ی غارهای لاوگا در شمال عربستان کشف شدند. علاوه بر هفت نمونه‌ی مومیایی‌شده که بافت نرمشان حفظ شده، بقایای استخوانی ۵۴ یوزپلنگ دیگر نیز در این مکان یافت شده است.

راز مومیایی شدن طبیعی و قدمت بقایا

مومیایی‌های کشف‌شده، قدمتی بین ۱۰۰ تا ۴۰۰۰ سال دارند. شرایط منحصربه‌فرد محیطی غارها، عامل اصلی حفظ طبیعی این نمونه‌ها بوده است. پژوهشگران معتقدند دمای نسبتاً ثابت و رطوبت پایین غارها، شرایط مناسبی برای توقف فرآیند فساد و مومیایی‌شدن فراهم کرده است.

آنه اشمیت کونتزل از صندوق حمایت از یوزپلنگ در نامیبیا، این کشف را «واقعاً شگفت‌انگیز» توصیف می‌کند و می‌گوید: «مومیایی‌شدن یک گربه‌سان به‌خودی‌خود غیرمنتظره نیست، اما کشف چنین نمونه‌هایی که به‌طور طبیعی مومیایی شده‌اند، برای نخستین بار رخ داده و دارای اهمیت بسیاری است.»

معمای حضور یوزپلنگ‌ها در غارها

دلیل حضور این شکارچیان در شبکه‌ی غارهای لاوگا هنوز به‌طور کامل مشخص نیست، زیرا یوزپلنگ‌ها معمولاً از غارها برای لانه‌سازی یا ذخیره‌ی لاشه استفاده نمی‌کنند و هیچ‌یک از پنج غاری که بقایا در آن‌ها کشف شدند، منبع آبی نداشتند. بیشتر بقایا در یک غار یافت شدند که دسترسی به آن تنها از طریق یک حفره امکان‌پذیر بود.

تحلیل بقایای جوان و بزرگسال

بررسی ۲۰ جمجمه‌ی کامل یوزپلنگ نشان داد که:

• ۶ مورد متعلق به یوزپلنگ‌های بزرگسال بودند.
• بقیه مربوط به حیواناتی با سن ۶ تا ۲۴ ماهه بودند.
• بقایای ۹ توله نیز در غار اصلی کشف شد.

حضور این تعداد یوزپلنگ جوان این فرضیه را تقویت می‌کند که ماده‌های بالغ احتمالاً از غارها برای پناه‌دادن به توله‌هایشان استفاده می‌کردند. همچنین، بقایای حیوانات دیگری نظیر گرگ، شغال راه‌راه، غزال و روباه قرمز نیز در همین غارها کشف شده است.

پیامدهای ژنتیکی برای حفاظت از گونه

یوزپلنگ‌ها دارای چهار زیرگونه‌ی ژنتیکی متفاوت هستند که شامل یوزپلنگ جنوب‌شرق آفریقا، شمال‌شرق آفریقا، شمال‌غرب آفریقا و یوزپلنگ آسیایی (که تعدادی از آن‌ها در ایران زندگی می‌کنند) می‌شود.

توالی‌یابی ژنوم سه نمونه‌ی مومیایی‌شده، نتایج مهمی را به همراه داشت:

1. نمونه‌ی تازه‌تر: بیشترین شباهت ژنتیکی را با زیرگونه‌ی آسیایی نشان داد.
2. دو نمونه‌ی قدیمی‌تر (۳۰۰۰ و ۴۰۰۰ ساله): شباهت‌هایی با یوزپلنگ شمال‌غرب آفریقا داشتند.

این یافته‌ها نشان‌دهنده‌ی حضور زیرگونه‌ی شمال‌غرب آفریقا در شبه‌جزیره‌ی عربستان در دوران باستان است. این کشف نه تنها درک ما از تاریخچه‌ی یوزپلنگ‌ها در منطقه را افزایش می‌دهد، بلکه پیامدهای مهمی برای آینده‌ی حفاظت از گونه دارد.

به گفته‌ی اشمیت کونتزل، این پژوهش این ایده را تقویت می‌کند که زیرگونه‌های مختلف یوزپلنگ قادر به سازگاری با شرایط خشک و بیابانی هستند. این موضوع می‌تواند راه را برای برنامه‌های احیای نسل این حیوان در منطقه، با استفاده از جمعیت‌های پرتعدادتر آفریقایی، هموار سازد.