بازگشت تحریم‌های سازمان ملل؛ سناریوهای پساماشه و اولویت‌های دیپلماسی ایران در برابر غرب

بازگشت تحریم‌های سازمان ملل و واکنش‌های متقابل

تحریم‌های سازمان ملل متحد که عمدتاً برنامه هسته‌ای و موشکی ایران را هدف قرار می‌دهند و به دهه‌های ۱۳۸۰ و ۱۳۹۰ بازمی‌گردند، از ساعت ۳:۳۰ بامداد یکشنبه بار دیگر فعال شدند. در پی این اقدام، در حالی که تروییکای اروپایی در بیانیه‌ای از تهران خواستار خودداری از هرگونه اقدام تشدیدکننده تنش شد، روسیه و چین با رد مشروعیت حقوقی بازگشت تحریم‌ها، رویکرد کشورهای اروپایی را غیرقانونی خواندند.

این کنش و واکنش‌ها در حالی شدت گرفته است که تلاش‌های پیشین مسکو و پکن برای تمدید پیش‌نویس قطعنامه ۲۲۳۱ نتوانست مانع بازگشت قطعی تحریم‌ها شود. تنها ساعاتی پس از فعال شدن مکانیسم «اسنپ‌بک»، مجلس شورای اسلامی در جلسه روز یکشنبه خود احتمال خروج ایران از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (ان‌پی‌تی) را مورد بررسی قرار داد. این در حالی است که پیش‌تر رئیس‌جمهور تأکید کرده بود تهران قصد خروج از این پیمان را ندارد.

همچنین، آینده همکاری ایران با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به عنوان یکی دیگر از واکنش‌های احتمالی تهران به بازگشت تحریم‌ها، همچنان در هاله‌ای از ابهام قرار دارد. برخی تحلیلگران معتقدند به دلیل تبعات احتمالی خروج از ان‌پی‌تی و ملاحظات روسیه و چین، تهران تنها به تعلیق همکاری با آژانس بسنده خواهد کرد، اما گروهی دیگر با استناد به اظهارات مقامات، واکنش ایران را غیرمحتاطانه و مهم ارزیابی می‌کنند.

تحلیل کارشناسان: سناریوهای دیپلماتیک عصر پساتحریم

در پی بازگشت تحریم‌ها، با هدف ارزیابی واکنش‌های احتمالی ایران و کنشگری روسیه و چین، با احمد شیرزاد، کارشناس مسائل بین‌الملل و مرتضی مکی، کارشناس مسائل اروپا گفت‌وگو شده است. شیرزاد معتقد است که فشارها علیه ایران از سوی آمریکا هدایت و توسط اروپا اجرا می‌شود و ایران باید دیپلماسی فعال خود را با تمرکز بر بازیگران موثر مانند چین و روسیه ادامه دهد. مکی نیز اروپا و آمریکا را در فشار حداکثری بر ایران هم‌نظر می‌داند، اما واکنش ایران را متغیری تعیین‌کننده در رویکرد روسیه و چین قلمداد می‌کند.

دیدگاه احمد شیرزاد: نقش اروپا و اولویت‌های دیپلماسی

شیرزاد با اشاره به اظهارات نماینده روسیه در شورای امنیت، تأکید می‌کند که اروپا در تصمیم‌گیری‌های کلان بین‌المللی استقلال رأی ندارد و عملاً تحت سلطه ایالات متحده عمل می‌کند. وی معتقد است که تجربه گذشته نشان داد اتکا به میانجیگری اروپایی‌ها بی‌فایده است و طرف اصلی در پرونده هسته‌ای، واشنگتن است.

«امروز شرایط تغییر کرده است. با وجود تمامی بی‌اعتمادی‌ها، رفتارهای خصمانه و یکجانبه‌گرایی‌های ایالات‌متحده، دست‌کم روشن است که طرف اصلی در پرونده هسته‌ای همان واشنگتن است و مذاکره از طریق اروپایی‌ها اصولاً بی‌فایده است.»

به باور شیرزاد، نقش اروپایی‌ها طی سال‌های اخیر نه تنها مثبت نبوده، بلکه در برخی مقاطع نقش مخرب نیز داشته‌اند؛ مانند مانع‌تراشی فرانسوی‌ها در آستانه توافق برجام و ادعای کسب امتیازات بیشتر پس از امضا. لذا در آینده، تعامل ویژه‌ای با اروپا محتمل نیست.

اولویت‌های دیپلماسی فعال ایران

این کارشناس مسائل بین‌الملل تأکید می‌کند که دیپلماسی ایران نباید متوقف شود، اما باید اولویت‌گذاری دقیق صورت گیرد. در شرایط کنونی، تمرکز بر روابط و تعاملات با چین و روسیه اهمیتی ویژه دارد، زیرا این دو قدرت بازگشت قطعنامه‌های شورای امنیت علیه ایران را نپذیرفته‌اند. اهمیت چین به دلیل جایگاه آن به عنوان یکی از بزرگ‌ترین خریداران نفت ایران، حیاتی است.

شیرزاد همچنین بر اهمیت دیپلماسی فعال در قبال کشورهای کلیدی منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای تأکید می‌کند:

• کشورهای منطقه‌ای: ترکیه، امارات متحده عربی، عربستان سعودی و پاکستان.
• قدرت‌های فرامنطقه‌ای: چین، روسیه و هند.

وی افزود: ایران باید دیپلماسی فعال خود را به‌ویژه در قالب همکاری‌های چندجانبه نظیر بریکس و پیمان شانگهای تقویت کند تا جایگاه سیاسی و منافع اقتصادی خود را حفظ نماید. این رویکرد می‌تواند اقتصاد کشور را به تعادلی نسبی در شرایط فشارهای خارجی برساند.

آینده همکاری با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی

شیرزاد معتقد است که ایران نباید به طور کامل روابط خود را با آژانس قطع کند، بلکه باید همکاری‌ها بر پایه برنامه‌ریزی دقیق و مدیریت هوشمندانه ادامه یابد. این امر نیازمند هماهنگی میان وزارت امور خارجه و سازمان انرژی اتمی است تا تعادل میان همکاری و حفظ منافع ملی برقرار شود. وی همچنین توافق اخیر تهران و مسکو در زمینه ساخت نیروگاه هسته‌ای را بیشتر دارای اهمیت اقتصادی و انرژی می‌داند تا سیاسی.

دیدگاه مرتضی مکی: جبهه واحد غرب و نقش چین و روسیه

مرتضی مکی، کارشناس مسائل اروپا، بر این باور است که دیگر تردیدی باقی نمانده که میان دیدگاه‌های اتحادیه اروپا، ایالات متحده و رژیم صهیونیستی در قبال برنامه هسته‌ای ایران اختلاف‌نظری وجود ندارد و عملاً از «دیپلماسی اجبار» موردنظر آمریکا پیروی می‌کنند. وی تحرکات دیپلماتیک ایران، مانند توافقنامه قاهره، را تلاشی برای خنثی‌سازی این استراتژی دانست که نتوانست مطالبات حداکثری اروپا را کاهش دهد.

همسویی غرب در سیاست فشار حداکثری

مکی خاطرنشان کرد که بازگشت تحریم‌ها پیامدهای سیاسی، اقتصادی و امنیتی برای ایران به همراه دارد. هدف اصلی سیاست اجبار و دیپلماسی تهدید غرب، امتیازگیری از تهران در شرایط ضعف ادعایی است. وی افزود: «واکنش ایران به مکانیسم ماشه و پاسخ متقابل اروپایی‌ها در آینده، مولفه مهمی برای تحلیل روند دیپلماسی و سیاست فشار در این پرونده خواهد بود.»

اهمیت واکنش ایران برای چین و روسیه

مقامات چین و روسیه در واکنش به فعال شدن مکانیسم ماشه، مواضعی همسو با ایران اتخاذ کرده و نامشروع بودن اقدام اروپا را تقویت کرده‌اند. روسیه با ارائه پیش‌نویس قطعنامه و امضای توافقنامه احداث چهار نیروگاه هسته‌ای، سیاست حمایتی خود را نشان داده است. با این حال، مکی تأکید می‌کند که میزان تداوم حمایت چین با اما و اگرهایی مواجه است:

• چین: بزرگ‌ترین خریدار نفت ایران است و نقش آن حیاتی است. میزان همراهی چین به هزینه‌های آن برای حفظ روابط با تهران بستگی دارد.
• روسیه: به دلیل تقابل مستقیم با ناتو، تلاش می‌کند ایران را در کنار خود داشته باشد، اما اقتصاد ایران مکمل اقتصاد روسیه نیست.

مکی هشدار می‌دهد که واکنش ایران نسبت به مواضع چین و روسیه اهمیت بالایی دارد، زیرا این دو کشور به شدت به پیمان ان‌پی‌تی پایبند هستند. وی تأکید کرد که اقدامات هیجانی یا شتاب‌زده، به ویژه در صورت تصمیم برای خروج احتمالی از ان‌پی‌تی، به نفع ایران نخواهد بود و حمایت محوری چین برای تداوم همکاری‌های مالی و بانکی حیاتی است.

مدیریت هوشمندانه همکاری با آژانس

این کارشناس مسائل اروپا در پایان خاطرنشان کرد که در شرایط تنش، نقش سیاسی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی پررنگ‌تر از نقش فنی آن خواهد شد. قطع همکاری پیامدهای مثبتی به همراه نخواهد داشت و می‌تواند بهانه‌ای برای افزایش تهدیدات نظامی اروپا باشد. لذا، نوع همکاری ایران با آژانس باید کاملاً هوشمندانه مدیریت شود و اقداماتی مانند تعلیق همکاری می‌تواند در این چارچوب پیگیری شود.