یک پنجم ذخایر نفت و گاز ایران در میادین مشترک؛ هشدار درباره زیان سنگین تاخیر در توسعه

اهمیت استراتژیک میادین مشترک و حجم ذخایر

ایران به عنوان کشوری صاحب منابع عظیم نفتی، باید بتواند نقش خود را در بازارهای جهانی حفظ کند. برکشلی با اشاره به حجم ذخایر نفت و گاز ایران در میادین مشترک با همسایگان جنوبی و شمالی، تأکید کرد که این میزان معادل ۲۰ درصد کل ذخایر نفت و گاز کشور برآورد می‌شود. این یک پنجم ذخایر، اهمیت اولویت‌بخشی به توسعه این میادین را نشان می‌دهد و بدیهی است که تأخیر در بهره‌برداری، زیان سنگینی را متوجه کشور می‌سازد.

میادین مشترک ایران با همسایگان

ایران بین ۲۶ تا ۲۸ میدان نفتی و گازی مشترک با همسایگان خود دارد. بیشتر این میادین از پیش از انقلاب شناسایی شده بودند، اما به دلایل زیر مورد توجه جدی قرار نگرفتند:

• وجود میادین بسیار بزرگ در داخل کشور.
• عدم قابلیت و علاقه‌مندی همسایگان ایران در سرمایه‌گذاری و توسعه میادین مشترک.

در سال‌های پس از پیروزی انقلاب اسلامی، شرایط تغییر کرد و این موضوع به یکی از مباحث مهم در سیاست‌های بخش نفت و گاز کشور تبدیل شد.

پارس جنوبی؛ نقطه عطف سیاست میادین مشترک

میدان مشترک پارس جنوبی، سرآغاز توجه و ورود جدی ایران و فصلی نوین در سیاست میادین مشترک با همسایگان به شمار می‌رود. مدل قراردادهای موسوم به IPC (قراردادهای نفتی ایران) تا حد زیادی کارساز بود و شرکت‌های بین‌المللی با علاقه وارد می‌شدند.

چالش‌های جذب سرمایه‌گذاران بین‌المللی

با وجود سابقه و عقبه ایران به عنوان یک قدرت مهم نفت و گاز، دو مسئله شرکت‌های بین‌المللی را تا حدی نگران می‌کرد:

1. روابط همراه با تنش ایران با کانون‌های سیاسی بین‌المللی.
2. فقدان اجماع داخلی در مورد روابط با شرکت‌های بین‌المللی.

قراردادهای نفت و گاز همیشه منبعث از یک اجماع و اعتماد بلند مدت است. رقم سرمایه‌گذاری‌ها و انتقال تجهیزات و زیرساخت‌ها بالاست. شرکت‌های بین‌المللی به افق‌های طولانی مدت نگاه می‌کنند.

ریسک تحریم نفتی ایران که از سال ۱۳۵۸ آغاز شد و دامنه آن به شرکت‌های اروپایی نیز سرایت کرد، باعث شد کمپانی‌های بین‌المللی برای حضور در پروژه‌های میادین مشترک با احتیاط مضاعف ورود پیدا کنند.

زیان انباشته ناشی از تأخیر و قوانین داخلی

برکشلی تأکید کرد که در گذشته با توجه به شرایط ژئوپلیتیک، نسبت به میادین مشترک، توجه لازم صورت نگرفته است. ایران در جنوب با عراق، عربستان، امارات متحده عربی، کویت، قطر و در شمال با ترکمنستان و دریای خزر منابع نفت و گاز مشترک دارد که به لحاظ تأخیر در سرمایه‌گذاری و بهره‌گیری از تکنولوژی‌های به‌هنگام، فرصت‌ها را از دست داده است. زیان انباشته این تأخیرات متأسفانه رقم بالایی است.

موانع قانونی و حکمرانی

مقررات و برخی قوانین داخلی، به تأخیر در بهره‌برداری از میادین مشترک منجر شده است. به عنوان مثال، تعدادی از قراردادهای طرف مقابل بر اساس تسهیم تولید (Production Sharing) بودند که مخالف قانون نفت ایران بود. همچنین، پروژه‌های نفت و گاز فرایندی طویل‌مدت هستند و بحث حکمرانی در چهارچوب عمر یک دولت مشخص به انجام نمی‌رسد.

با این حال، بر پایه برخی گزارشات، عملکرد ایران در سال ۲۰۲۵ در میادین نفتی مشترک یادآوران و آزادگان (مشترک با عراق) و پارس جنوبی، اندک افزایش‌هایی را ثبت کرده است.

دیپلماسی انرژی و ضرورت بین‌المللی‌سازی

بهره‌برداری از میادین مشترک بر پایه رقابت و تعامل است. دیپلماسی انرژی در این زمینه جایگاه مهمی دارد. اختلافات بر سر میادین مشترک محدود به ایران و خاورمیانه نیست؛ برای مثال، آمریکا و کانادا نیز اختلافات زیادی در این زمینه دارند.

قدرت تولید و نقش‌آفرینی در بازار جهانی

در بازار جهانی نفت و گاز، قدرت از دهانه چاه بیرون می‌آید. بدون قدرت تولید و ظرفیت عرضه، تولیدکنندگان نمی‌توانند نقش‌آفرینی کنند. دیپلماسی انرژی در محدوده ظرفیت تولید کشورها تعریف می‌شود. این امر در شرایطی که بازار بین‌المللی نفت و گاز در حال تجدید ساختار است، برای ایران از اهمیت استراتژیک برخوردار است.

• صنعت نفت مانند یک باشگاه بین‌المللی است؛ فناوری، دانش فنی و سرمایه باید در میان بازیگران دست به دست شود.
• صنعت نفت ایران یکی از پیشگامان بومی‌سازی است، اما لازم است که مورد تأیید و شناسایی بین‌المللی قرار گیرد.
• بین‌المللی‌سازی شرکت‌های دانش‌بنیان و جلب توجه و اعتماد بین‌المللی نسبت به آن‌ها مهم و ضروری است.

چالش حکمرانی در شرکت ملی نفت

موفقیت در حوزه میادین مشترک در جنوب و شمال کشور، منبعث از طراحی و اعمال حکمرانی مطلوب در تمامیت بخش انرژی است. بر اساس برآوردهای اولیه، ارزش شرکت ملی نفت ایران حدود ۱.۱ تریلیون دلار قیمت دارد (با کمی فاصله نسبت به آرامکو عربستان).

برکشلی در خاتمه خاطرنشان کرد: «حکمرانی آن طی سال‌های گذشته در سطح و اندازه یک کمپانی تریلیون دلاری نبوده است. البته رسوب عمیق فناوری و تخصص و تعهد، جایگاه صنعت نفت را با فاصله زیاد موفق‌ترین و مقاوم‌ترین صنعت کشور قرار داده است.»