سیاست‌های آمریکا، «هدیه ترامپ» به چین برای جذب نخبگان علمی

سیاست‌های واشنگتن؛ هدیه‌ای برای پکن

ماموریت چین برای جذب استعدادهای بین‌المللی، به‌ویژه پژوهشگران چینی که برای تحصیلات عالی به خارج رفته بودند، با تشدید کنترل‌های فناوری آمریکا و تاکید شی جین‌پینگ، رهبر چین، بر نوآوری به‌عنوان تنها راه امنیت اقتصادی، اهمیت بیشتری یافته است. مجموعه‌ای از اقدامات دولت آمریکا به این روند شتاب بخشیده است:

• کاهش بودجه‌های تحقیقاتی: فشار برای کاهش‌های عظیم در بودجه‌های فدرال تحقیقاتی، عدم قطعیت گسترده‌ای را در آزمایشگاه‌های دانشگاهی ایجاد کرده است.
• افزایش نظارت و هزینه‌ها: نظارت دولتی بر تحقیقات افزایش یافته و هزینه ویزاهای تخصصی H1-B برای کارگران خارجی به‌طور چشم‌گیری بالا رفته است.
• فضای سیاسی مسموم: نگرانی‌ها به‌ویژه برای پژوهشگران چینی‌تبار شدیدتر است. استفاده از ویزای دانشجویان چینی به‌عنوان اهرم چانه‌زنی تجاری و زمزمه‌های احیای «ابتکار چین» (China Initiative) فضایی از بی‌اعتمادی و اضطراب را حاکم کرده است.

دانشگاه‌های چینی این تغییرات در آمریکا را «هدیه‌ای از طرف ترامپ» می‌دانند که به آنها در جذب استعدادهای بیشتر و باکیفیت‌تر کمک شایانی می‌کند.

فرصت‌طلبی راهبردی چین و سرمایه‌گذاری عظیم

دانشگاه‌های چین در حال بهره‌برداری حداکثری از این فرصت هستند. یک شیمیدان که پس از سال‌ها تدریس در دانشگاه مریلند به دانشگاه فودان شانگهای پیوسته، از «جهش آشکار در تعداد متقاضیان کار از خارج» خبر می‌دهد. دانشگاه‌ها با ارائه پیشنهادهای وسوسه‌انگیز، فعالانه در حال جذب نخبگان هستند:

• دسترسی اولویت‌دار به بودجه‌های کلان تحقیقاتی (تا ۴۰۰ هزار دلار)
• کمک‌هزینه مسکن و حمایت از خانواده

این تلاش‌ها تنها به محیط آکادمیک محدود نمی‌شود. برنامه‌هایی مانند «چیمینگ» (Qiming) با هدف تزریق پژوهشگران سطح بالا به بخش تجاری و صنعتی چین، به‌ویژه در حوزه‌هایی مانند نیمه‌رساناها که تحت تحریم‌های آمریکا قرار دارند، فعالیت می‌کنند. همچنین، دولت چین با معرفی ویزای جدیدی به نام «ویزای K» برای استعدادهای جوان علم و فناوری، راه‌های ورود نخبگان را تسهیل کرده است.

رشد علمی و مالی چین

جذابیت چین تنها به دلیل مشکلات داخلی آمریکا نیست. رشد اقتصادی خیره‌کننده و سرمایه‌گذاری عظیم این کشور در تحقیق و توسعه، آن را به یک قطب علمی نوظهور تبدیل کرده است. شی جین پینگ وعده داده است که چین تا سال ۲۰۳۵ به یک قدرت علمی «خودکفا و قوی» تبدیل خواهد شد.

نتایج این سرمایه‌گذاری مشهود است: از برنامه فضایی جاه‌طلبانه تا پیشتازی در انرژی‌های تجدیدپذیر، ارتباطات کوانتومی و فناوری‌های نظامی پیشرفته. امروز، دانشمندان چینی مقالات بیشتری نسبت به همتایان آمریکایی خود در مجلات علمی طراز اول منتشر می‌کنند و دانشگاه‌های این کشور در حال صعود به رتبه‌های برتر جهانی هستند.

دلایل مهاجرت دانشمندان: از نگرانی‌های حرفه‌ای تا سیاسی

دانشمندانی که به چین نقل مکان کرده‌اند، دلایل متنوعی از جمله نزدیکی به خانواده، آغاز فصلی جدید در زندگی حرفه‌ای و تمایل به تربیت نسل جدید را ذکر می‌کنند. با این حال، فضای سیاسی حاکم، این تصمیمات را رنگ‌وبوی سیاسی بخشیده است. یک ریاضیدان برجسته، تصمیم خود برای پیوستن به یک دانشگاه چینی را مستقیما به وخامت روابط آمریکا و چین مرتبط دانست.

پیامدهای ابتکار چین

تجربه تلخ «ابتکار چین» که به گفته منتقدان، سوءظن و تعصب را علیه دانشمندان چینی‌تبار نهادینه کرد، بسیاری را به ترک آمریکا واداشت. تحقیقات نشان می‌دهد پس از اجرای این ابتکار، خروج دانشمندان چینی‌تبار از آمریکا ۷۵ درصد افزایش یافت. نامه‌ای که توسط بیش از هزار استاد دانشگاه امضا شد، هشدار داد که احیای این برنامه «به اهداف استخدامی چین بهتر از هر برنامه استعدادیابی خودشان خدمت خواهد کرد.»

«بدون شک، سیاست‌های کوته‌بینانه کنونی، همکاری‌های متقابلاً سودمند علمی میان دو کشور را خفه کرده است. طنز ماجرا اینجاست که آسیب جبران‌ناپذیر این سیاست‌ها برای آمریکا بسیار بیشتر از چین است؛ زیرا چین با سرعت در حال تبدیل شدن به یک قدرت علمی و فناوری است.»

یک ریاضیدان برنده مدال فیلدز که پس از ۳۵ سال هاروارد را ترک کرد، این هشدار را این‌گونه خلاصه می‌کند: «اگر دانشگاه‌های آمریکایی اشتباه کنند و بهترین افراد خود را از دست بدهند، نه لزوماً به چین، بلکه به اروپا و دیگر کشورها، این می‌تواند یک فاجعه برای علم آمریکا باشد.»