آمار نگران‌کننده سلامت روان در ایران: ۲۵.۱٪ مبتلا، ۱۱ هزار تخت و چالش انگ اجتماعی

افزایش شیوع اختلالات روانی: آمار نگران‌کننده پیمایش ۱۴۰۱

دکتر محمدرضا شالبافان، مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت، با تشریح نتایج آخرین پیمایش ملی سلامت روان در کشور، از افزایش شیوع اختلالات روانی به ۲۵.۱ درصد خبر داد. این آمار نگران‌کننده در حالی اعلام می‌شود که نظام درمانی کشور با کمبود شدید زیرساخت، از جمله نیاز به دو برابر شدن تخت‌های روانپزشکی، و چالش بزرگ انگ اجتماعی دست و پنجه نرم می‌کند.

وی در تشریح پیمایش‌های سلامت روان در ایران گفت: نظام‌های بهداشتی سراسر دنیا، وضعیت سلامت جامعه را به صورت دوره‌ای رصد می‌کنند. آخرین پیمایش سلامت روان توسط «موسسه ملی تحقیقات سلامت» در سال ۱۴۰۱ انجام و نتایج آن در اواخر سال گذشته منتشر شد. این پیمایش با مصاحبه توسط روان‌شناسان جمع‌آوری شده و نتایج آن تا حدودی تحت تأثیر پاندمی کووید-۱۹ قرار داشته است.

مقایسه آماری اختلالات روانپزشکی در ایران

بررسی‌های تطبیقی نتایج نخستین و دومین پیمایش‌ سلامت روان در دهه گذشته بیانگر افزایش شیوع اختلالات سلامت روان در ایران است. این افزایش می‌تواند تا حدی ناشی از افزایش آگاهی عمومی و همکاری بیشتر مردم با پژوهشگران باشد.

این آمار نشان‌دهنده افزایش ۱.۵ درصدی ابتلا به اختلالات روان طی بازه زمانی ۱۱ ساله است. همچنین، نتایج مطالعه‌ای دیگر که در سال ۱۳۹۹ انجام شد، میزان ابتلای ایرانیان به اختلالات روان را حدود ۲۹ درصد گزارش کرده بود.

شایع‌ترین اختلالات و نقش عوامل اجتماعی

دکتر شالبافان با تأکید بر نقش بحران‌های اجتماعی و اقتصادی در مخدوش کردن سلامت روان جامعه، شایع‌ترین اختلالات را بر اساس پیمایش ۱۴۰۱ تشریح کرد:

• افسردگی: شایع‌ترین اختلال با شیوع ۱۳.۷ درصد.
• اختلالات خلقی (شامل افسردگی و دوقطبی): ۱۶ درصد.
• اختلالات اضطرابی (شامل پانیک و اضطراب منتشر): ۱۳.۷ درصد.

وی همچنین به کاهش قابل توجه شیوع اختلال «وسواسی-جبری» اشاره کرد. در حالی که شیوع این اختلال در پیمایش سال ۱۳۹۰ حدود ۵.۱ درصد گزارش شده بود، در آخرین پیمایش به ۳.۴ درصد رسیده که به آمارهای جهانی نزدیک است. این کاهش می‌تواند به دلیل تغییر سبک زندگی در دوران پاندمی کرونا باشد.

تأثیر جنسیت بر شیوع و تمایل به درمان

مولفه جنسیت در ابتلا به اختلالات روانپزشکی نقش مهمی دارد:

• زنان: میزان ابتلای زنان بزرگسال به افسردگی و اضطراب نسبت به مردان بیشتر است. همچنین، زنان تمایل و نگرش مثبت‌تری نسبت به مداخلات درمانی دارند.
• مردان: میزان مصرف مواد مخدر، الکل و دخانیات در مردان نسبت به زنان بیشتر است. آمار خودکشی منجر به مرگ نیز در مردان بالاتر است، اگرچه زنان اقدام به خودکشی بیشتری دارند.

در مورد اختلالات شدید مانند اسکیزوفرنیا، مولفه جنسیت تأثیر چندانی ندارد.

چالش‌های زیرساختی و فرهنگی در مسیر درمان

مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت، دو چالش اساسی در حوزه سلامت روان کشور را کمبود زیرساخت و انگ اجتماعی دانست.

کمبود شدید تخت‌های روانپزشکی

ایران در حال حاضر تنها حدود ۱۱ هزار تخت روانپزشکی دارد، در حالی که نیاز کشور به دست‌کم دو برابر این ظرفیت است. این کمبود منجر به مشکلات جدی شده است:

«هنگامی که به بیمارستان‌های روانپزشکی مراجعه می‌کنیم، اغلب تخت‌ها اشغال است و برای بستری‌شدن می‌بایست مدت‌ها در صف انتظار به سر برد. این وضعیت در اغلب استان‌های کشور که فقط یک یا دو بخش روانپزشکی دارند، بعضاً به مراتب بدتر است.»

بر اساس ابلاغیه وزارت بهداشت، ۱۰ درصد تخت‌های بیمارستانی عمومی باید به خدمات روانپزشکی اختصاص یابد، اما متأسفانه این سیاست در بسیاری از بیمارستان‌ها اجرا نشده است.

انگ اجتماعی و عدم تمایل به درمان

نتایج پیمایش ۱۴۰۱ نشان می‌دهد که ۳۴ درصد از مبتلایان به اختلالات روانی تمایلی به دریافت خدمات درمانی ندارند. دکتر شالبافان انگ اجتماعی را عامل اصلی این عدم مراجعه دانست و تأکید کرد که در جامعه، انتساب بیماری روانپزشکی به افراد نوعی توهین و تحقیر محسوب می‌شود و بسیاری از مردم تصور می‌کنند روانپزشکان و روان‌شناسان تنها برای «دیوانگان» هستند.

راهکارهای پیشنهادی: از گسترش بیمه تا حمایت از بخش خصوصی

برای بهبود وضعیت سلامت روان، کارشناسان بر رفع انگ اجتماعی و افزایش ظرفیت‌های درمانی تأکید دارند. وزارت بهداشت نیز اقداماتی را در دست اجرا دارد:

توسعه خدمات درمانی اولیه و رایگان

وزارت بهداشت از ۱۰ سال گذشته، استقرار روان‌شناسان در مراکز جامع سلامت را آغاز کرده است. هدف‌گذاری این است که برای حداقل هر ۲۰ هزار نفر یک روان‌شناس در این مراکز مستقر شود. همچنین، ۱۰۲ مرکز سلامت روانی-اجتماعی (سراج) در کشور احداث شده‌اند که خدمات تخصصی‌تر را با حضور روانپزشک، مددکار و روان‌شناس ارائه می‌دهند. خدمات روان‌درمانی در مراکز جامع سلامت و سراج به صورت رایگان ارائه می‌شود.

ضرورت گسترش پوشش بیمه‌ای و حمایت از بخش خصوصی

دکتر شالبافان بر این باور است که خدمات روانپزشکی تخصصی در بخش دولتی گران نیست، اما پوشش بیمه‌ای خدمات روان‌درمانی باید از منظر حجم افزایش یابد تا تمام افراد جامعه توانایی دسترسی به این خدمات را داشته باشند. وی گسترش چتر بیمه‌ای را مهر تأییدی بر ضرورت دسترسی همگانی به خدمات روانپزشکی دانست.

با توجه به کمبود زیرساخت‌های دولتی، حمایت از بخش خصوصی با نظارت دقیق، تعرفه‌گذاری مناسب و نظارت بر تعرفه‌ها ضروری است. همچنین، با وجود حدود ۳ هزار روانپزشک در کشور، مشکل اصلی توزیع نامناسب نیروی انسانی است؛ به طوری که اغلب روانپزشکان در پایتخت و مراکز استان‌های اصلی مستقر هستند و بسیاری از شهرستان‌ها با کمبود مواجه‌اند.

وی در پایان به پایین بودن تعرفه‌های پزشکی در ایران نسبت به منطقه و جهان اشاره کرد و تأکید کرد که افزایش تعرفه‌ها نباید منجر به افزایش پرداخت از جیب مردم شود، بلکه باید از محل منابع عمومی تأمین گردد.