صنایع دستی کرمانشاه در آستانه خاموشی؛ هشدار فعالان درباره زوال گلیم و جاجیم

صنایع دستی استان کرمانشاه با قدمتی دیرینه و تنوعی بی‌نظیر، از قالی و قلم‌زنی تا گلیم و جاجیم، همواره یکی از ارکان اصلی اقتصاد و هویت فرهنگی این منطقه بوده است. با این حال، فعالان گردشگری نسبت به خاموشی تدریجی کارگاه‌های کوچک هشدار داده و بر لزوم حمایت همه‌جانبه و به‌ویژه معرفی دیجیتال این هنرها در سطح جهانی تأکید می‌کنند.

کرمانشاه؛ مهد ۷۵ رشته صنایع دستی

استان کرمانشاه به دلیل موقعیت جغرافیایی خاص و نیاز اهالی به لوازم زیستی، از دیرباز مرکز صنایع دستی بوده و افراد مستعد و ماهر بسیاری در رشته‌های مختلف پرورش یافته‌اند. تولیدات این استان اغلب به سایر نقاط ایران و خارج از کشور صادر می‌شود.

در حال حاضر، بیش از ۲۵ هزار هنرمند و صنعتگر در ۷۵ رشته صنایع دستی در استان کرمانشاه فعالیت می‌کنند که نقش بسزایی در اشتغال‌زایی و اقتصاد منطقه دارند. شاخص‌ترین تولیدات این استان عبارتند از: گلیم، قالی، گیوه و سازهای سنتی.

تنوع رشته‌های فعال

علاوه بر موارد شاخص، رشته‌های دیگری نیز در کرمانشاه فعال هستند که امکانات آموزشی آن‌ها نیز فراهم است:

• نساجی سنتی: جاجیم‌بافی، پارچه دستباف، نمدمالی، موج‌بافی و اهرامی‌بافی.
• فلزکاری و زیورآلات: قلم‌زنی، نقره‌کاری، مسگری، زرگری، چاقوسازی، ساخت زیورآلات محلی و میناکاری.
• چوب و منبت: منبت، معرق، نازک‌کاری چوب، ریزه‌کاری چوب و خراطی.
• سایر هنرها: چرم‌سازی، سفالگری، چیغ‌بافی، دوخت‌های سنتی (رودوزی)، طراحی سنتی، تذهیب، نگارگری و مجسمه‌سازی.

گلیم و جاجیم؛ شاخص‌ترین تولیدات استان

گلیم و جاجیم از برجسته‌ترین صنایع دستی استان کرمانشاه هستند که بافندگان گلیم بیشتر در شهرستان هرسین و بافندگان جاجیم در منطقه اورامانات متمرکز شده‌اند.

گلیم هرسین با نشان بین‌المللی

گلیم‌بافی یکی از هنرهای اصیل و ریشه‌دار استان است. شهر هرسین به عنوان شهر ملی گلیم ایران به ثبت رسیده و گلیم این شهرستان دارای نشان جغرافیایی بین‌المللی است. بیش از ۶ هزار هنرمند گلیم‌باف در استان فعالیت دارند و دوره‌های تخصصی آموزش نقوش سنتی به صورت رایگان برای آن‌ها برگزار می‌شود.

نقوش رایج در گلیم‌های هرسین شامل چشمه، تکریمی درخت و لانه گنجشک، مل چفته، مرغابی، مار، قیچی، سماور، عروسک، پنجه گربه، گل شرفی و گل ترمه است. انواع گلیم نیز شامل سجاده‌ای، توت فرنگی، کچک ترنج، ماهی درهم، گل سرخ، طرح آزاد و نقش برجسته است که عمدتاً توسط زنان روستایی بافته می‌شود.

جاجیم اورامانات؛ زیرانداز دو رویه

جاجیم نوعی زیرانداز دو رویه و بدون پُرز است که می‌توان از هر دو طرف آن استفاده کرد. این محصول که مواد اولیه آن پشم است، در بین عشایر محلی برای بسته‌بندی و جابجایی لوازم و گاهی به عنوان بالاپوش گرم استفاده می‌شود. در گذشته، جاجیم به عنوان چشم‌روشنی و جهیزیه نوعروسان هدیه داده می‌شد. زنان منطقه اورامانات جاجیم‌هایی با نقوش متنوع و جنس مرغوب می‌بافند که کم‌نظیر است.

ضرورت معرفی جهانی برای نجات صنایع دستی

گلیم و جاجیم، به عنوان دو صنایع دستی اصیل کرمانشاه با آوازه جهانی، برای حفظ و ماندگاری نیازمند حمایت‌های بیشتر مردم و مسئولان هستند. یک فعال گردشگری با اشاره به شرایط بحرانی صنایع کوچک در استان، تأکید کرد که کارگاه‌های صنایع دستی در حال خاموشی هستند، در حالی که این کارگاه‌ها ظرفیت بزرگی برای اشتغال‌زایی و توسعه گردشگری به شمار می‌روند.

خاموشی کارگاه‌ها و راهکار دیجیتال

به گفته این فعال، نبود معرفی درست، یکی از عوامل اصلی زوال صنایع دستی است. وی افزود:

وقتی گلیم هرسین یا جاجیم اورامانات حتی در گوگل هم صفحه‌ای ندارند، طبیعی است که گردشگر یا خریدار جهانی به سمت آنها جذب نشود. در دنیای امروز، معرفی دیجیتال نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت است؛ کم‌هزینه‌ترین و موثرترین راه برای بازاریابی، حضور در فضای مجازی است.

ایجاد یک وب‌سایت جامع برای معرفی صنایع دستی کرمانشاه، شامل صفحه اختصاصی برای هر رشته با توضیح، عکس، تاریخچه و امکان خرید، اقدامی حیاتی دانسته شد. این امر می‌تواند اعتبار جهانی ایجاد کرده و فرصتی برای فروش مستقیم به مشتریان داخلی و خارجی فراهم کند.

نقش مردم در بقای هنرها

حمایت از صنایع دستی تنها وظیفه دولت نیست؛ مردم نیز می‌توانند با خرید حتی یک محصول کوچک، در بقای این هنرها سهم داشته باشند. صنایع دستی تنها یک کالای تزئینی نیستند؛ آن‌ها روایت‌گر زندگی، تاریخ و روح مردم این سرزمین‌اند. ورود گلیم، جاجیم و ظروف سنتی به سبد خرید خانواده‌ها، تضمین‌کننده انتقال این هنرها نسل به نسل خواهد بود.

ثبت ملی چهار مرکز صنایع دستی

در استان کرمانشاه، چهار شهر و روستای ملی صنایع دستی به ثبت رسیده‌اند که نشان‌دهنده اهمیت و اصالت این هنرها در منطقه است:

1. هرسین: شهر ملی گلیم.
2. نودشه: شهر ملی گیوه.
3. دالاهو: شهر ملی تنبور.
4. روستای فش کنگاور: روستای ملی ساخت سازهای سنتی.