زنگ خطر انقراض مرال‌ها در گلستان؛ نبرد محیط‌بانان با شکارچیان در فصل گاوبانگی

مرال‌ها، گوزن‌های باشکوه جنگل‌های شمال، در استان گلستان با تهدیدی جدی مواجه‌اند. با آغاز فصل حساس «گاوبانگی»، صدای نرها که ابزار حیات و جفت‌گیری است، به دام مرگبار شکارچیان غیرمجاز تبدیل شده و محیط‌بانان را به حالت آماده‌باش کامل درآورده است. این گونه، که نماد حیات‌وحش شمال کشور و حافظ تعادل بوم‌سازگان جنگلی گلستان است، در زیستگاهی وسیع از دامنه‌های نوکنده در غرب تا مراتع کوهستانی پارک ملی گلستان در شرق زندگی می‌کند.

فصل گاوبانگی؛ بانگ حیات، دام شکارچی

با شروع شهریور، مرال‌های نر بالغ وارد دوره حیاتی «فصل گاوبانگی» می‌شوند. در این ایام، مرال‌های نر با تولید صدای خاصی که «بانگ» نامیده می‌شود، حضور خود را در قلمرو اعلام کرده و تلاش می‌کنند تا توجه ماده‌ها را جلب و نرهای رقیب را دور کنند.

قدیر حسن‌زاده، مدیرکل حفاظت محیط زیست استان گلستان، فصل جفت‌گیری مرال‌ها را از حساس‌ترین دوره‌های حیات این گونه می‌داند و می‌گوید: «صدای بانگی که نرها در این مدت ایجاد می‌کنند، برای تعیین قلمرو و جلب ماده‌ها حیاتی است، اما متأسفانه همین صدا به شکارچیان غیرمجاز این امکان را می‌دهد که محل دقیق حضور آن‌ها را شناسایی و به راحتی شکارشان کنند.»

تهدید شکارچیان با تقلید صدا

همان صدایی که برای مرال، ابزار تداوم نسل است، به ابزاری مرگ‌بار برای شکارچیان غیرمجاز بدل شده است. آن‌ها با تقلید همین صدا، مرال‌ها را فریب داده، به دام می‌اندازند و نسل این حیوان باشکوه را تهدید می‌کنند.

تلاش‌های محیط‌بانان در خط مقدم حفاظت

در واکنش به این تهدید فزاینده، نیروهای محیط زیست استان گلستان اقدامات حفاظتی ویژه‌ای را آغاز کرده‌اند:

• بازه زمانی بحرانی: از ۱۵ شهریور تا حدود ۱۵ مهر، که اوج فصل گاوبانگی است.
• استقرار نیروها: برپایی چادرهای ثابت و سیار در مناطق حساس و پرجمعیت.
• حضور شبانه‌روزی: استقرار نیروهای محیط زیست به‌طور شبانه‌روزی برای پشت سر گذاشتن این بازه زمانی با حداقل آسیب.

پایش جمعیت و چالش‌های زیستگاهی

پایش جمعیت مرال‌ها در طول سال با چالش‌هایی همراه است. محیط‌بانان برای تخمین جمعیت تقریبی، به داده‌های حاصل از صدای بانگی تکیه می‌کنند. برای مثال، شنیدن صدای یک مرال نر در محدوده‌ای حدود ۵۰ هکتار، می‌تواند نشانه‌ای از حضور چند ماده در همان محدوده باشد. این مدل تخمین، هرچند تقریبی است، اما در شرایط میدانی بسیار کارآمد است.

حسن‌زاده تاکید می‌کند که آمار دقیق‌تر جمعیت مرال و سایر گونه‌های شاخص، هر ساله با آغاز فصل سرما و از طریق مشاهده مستقیم در زیستگاه‌ها استخراج می‌شود و این اطلاعات، پایه برنامه‌ریزی‌های حفاظتی سال آینده خواهد بود.

فشارهای زیست‌محیطی بر مرال‌ها

محمود شکیبا، رئیس اداره حفاظت و مدیریت حیات وحش گلستان، ضمن اشاره به تنوع زیستگاه‌های مرال و شوکا در استان، به تشریح تهدیدهای پیش روی این گونه‌ها پرداخت:

«استان گلستان یکی از متنوع‌ترین زیستگاه‌های مرال و شوکا را در سطح کشور دارد. اما متأسفانه، افزایش جمعیت روستاهای ییلاقی، چراگاه‌های دام و تخریب زیستگاه، عرصه را برای مرال‌ها تنگ کرده است.»

وی هشدار می‌دهد که اگر روند شکار غیرمجاز مهار نشود، باید نگران کاهش جدی جمعیت مرال‌ها در آینده نه‌چندان دور در گلستان باشیم.

چالش‌ها و راهکارها؛ مسیری به سوی بقا

زیستگاه مرال‌ها زیر فشار چالش‌های پیچیده‌ای قرار دارد که بقای این گونه را به خطر انداخته است:

• گسترش دامداری و چراگاه‌های دام.
• توسعه بی‌برنامه گردشگری و جاده‌کشی بدون ارزیابی‌های زیست‌محیطی.
• شکارچیان غیرمجاز که مهم‌ترین تهدید محسوب می‌شوند.

در همین راستا، مدیرکل حفاظت محیط زیست استان به مشارکت مردمی اشاره کرد و گفت: امسال با همکاری یک شرکت گردشگری، برنامه‌ای با حضور حدود ۵۰۰ تا ۶۰۰ نفر از علاقه‌مندان به طبیعت از سراسر کشور برگزار شد که ضمن تماشای رفتار مرال‌ها، نقش موثری در حفاظت ایفا کردند.

شکیبا نیز بر نقش حیاتی حفاظت مستمر تاکید کرده و می‌گوید:

«حفاظت از مرال‌ها صرفاً وظیفه محیط‌زیست نیست. مشارکت جامعه محلی، ترویج گردشگری مسئولانه و آموزش مداوم به نسل جوان، می‌تواند به حفظ این گونه ارزشمند کمک بزرگی کند. همچنین استفاده از فناوری‌های نوین برای پایش حیات‌وحش می‌تواند دقت در حفاظت را افزایش دهد.»