تحول سبک صائب تبریزی در کتاب «به سوی طرز صائبانه» بررسی شد

تحلیل سبک‌شناختی «شاه شاعران سبک هندی» در کتاب «به سوی طرز صائبانه»

کتاب جدید «به سوی طرز صائبانه» نوشته سیده فاطمه حسینی، که با مقدمه محمود فتوحی منتشر شده، تلاشی عمیق برای واکاوی تحولات سبکی و محتوایی در اشعار صائب تبریزی است. صائب، سرآمد شاعران عصر صفوی و از تأثیرگذاران اصلی بر سده‌های پس از خود، به درستی به «شاه شاعران سبک هندی» شهره است و این اثر به بررسی دقیق چگونگی تکامل هنری او می‌پردازد.

انگیزه و روش پژوهش

نویسنده در خصوص چرایی نگارش این اثر توضیح می‌دهد که در خلال پژوهش بر روی دست‌نویس‌های دیوان صائب، متوجه تفاوت سبک اشعار موجود در نسخه قدیمی‌تر (سال ۱۰۵۹) با دست‌نویس‌های متأخر شد. این کشف، منجر به یک جست‌وجو و پژوهش چندساله برای پیگیری جدی‌تر مسئله تحول سبک صائب تبریزی شد.

برای نشان دادن این تحول، حسینی از روش‌های علمی و دقیق بهره برده است:

• سبک‌شناسی تکوینی و شناختی: برای بررسی چگونگی شکل‌گیری و تکامل سبک شاعر.
• تحلیل بلاغی: با رویکرد صورتگرایانه و شناختی، بسامد و نوع تمهیدات بلاغی سبک‌ساز و تصاویر شاعرانه صائب بررسی شده است.
• تحلیل محتوا: با رویکرد استقرایی، مضامین برجسته شعر صائب از اشعار دو دست‌نویس استخراج شده است.

بررسی نسخه‌های خطی و داده‌های کمی

پژوهش حاضر بر مبنای مقایسه دو دست‌نویس کلیدی از دیوان صائب استوار است:

1. دست‌نویس ۱۰۵۹: این نسخه که از تبار «دیوان هند» است، مربوط به دوران جوانی صائب و پیش از بازگشت او از سفر هند در سال ۱۰۳۴ است.
2. دست‌نویس ۱۰۸۳: این نسخه چهار سال پیش از درگذشت صائب کتابت شده و دارای امضای خود شاعر برای تأیید صحت است.

از آنجا که این تحقیق ماهیتی کمی و کیفی دارد، نویسنده برای سبک‌سنجی، تعداد سه هزار بیت از نسخه اول و به همین میزان از نسخه دوم را با استفاده از نرم‌افزار تحلیل داده مورد بررسی قرار داده است. نتیجه این کار، تألیف کتاب «به سوی طرز صائبانه» در چهار فصل اصلی به همراه پیشگفتار و فرجام شده است.

یافته‌های کلیدی: تحول سبکی و محتوایی

گذار از «طرز تازه» به «طرز نازک‌خیال»

یکی از یافته‌های مهم کتاب، بررسی دو اصطلاح کلیدی «طرز تازه» و «طرز نازک‌خیال» است. نویسنده تأکید دارد که این دو اصطلاح در سخن صائب، بر دو طرز متفاوت دلالت می‌کنند.

صائب در دوران جوانی و روزگار اقامتش در هند متأثر از شاعرانی چون عرفی شیرازی و طالب آملی است که سرآمدان «طرز تازه» با شاخصه اصلی بیان استعاری بودند. اما پس از بازگشت از هند، از طرز تازه به سوی بیان تمثیلی، تشبیهی و نازک‌خیالی حرکت می‌کند و زمینه‌ساز این طرز در سده یازدهم می‌شود.

حسینی معتقد است که شعر صائب پس از بازگشت از هند، به سمت نازک‌خیالی گرایش یافته و خلاقیت‌های فردی شاعر در این برهه به اوج خود رسیده است.

سیر از شعر عاشقانه به حکمت شاعرانه

فصل دیگری از کتاب با عنوان «از شعر عاشقانه به سوی حکمت شاعرانه» به تحول محتوایی شعر صائب می‌پردازد. در این بخش، تحول اندیشگانی شاعر از جوانی تا میانسالی بررسی شده و نشان داده می‌شود که چگونه تحولات فکری او در آثارش نمود پیدا کرده است.

همسو با تغییرات سبکی، نگاه صائب به هستی و انسان نیز از میانسالی متحول شده و اندیشه‌های وجودگرایانه و باریک‌اندیشانه در آثار متأخر او نمایان می‌شود. این تغییر، سیر محتوایی شعر او را از مضامین عاشقانه به سمت حکمت و اندیشه سوق داده است.

مروری بر صائب‌شناسی در یک قرن

یکی از بخش‌های خواندنی کتاب، مروری جامع بر یکصد سال صائب‌شناسی در ایران، از سال ۱۳۰۰ شمسی تا امروز است. در این بخش، دیدگاه‌های گوناگون و خوانش‌های مختلفی که از شعر صائب ارائه شده، مورد بحث و بررسی قرار گرفته است.