اجرایی شدن تحریم‌های آمریکا علیه بندر چابهار؛ ضربه واشنگتن به پروژه کلیدی هند در ایران

تحریم‌های ایالات متحده علیه پروژه حیاتی بندر چابهار در ایران، که توسط هند برای دور زدن پاکستان و دسترسی به افغانستان و آسیای مرکزی توسعه می‌یابد، روز دوشنبه به مرحله اجرا درآمد. این اقدام دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، بار دیگر تمایل واشنگتن برای اعمال فشار بر دهلی نو را در راستای اهداف منطقه‌ای گسترده‌تر خود، به‌ویژه منزوی کردن تهران، نشان می‌دهد.

اجرای تحریم‌ها و اهداف واشنگتن

خبرگزاری فرانسه گزارش داد که تحریم‌های آمریکا علیه پروژه بزرگ بندری هند در ایران، یک روز پس از از سرگیری تحریم‌های گسترده سازمان ملل علیه ایران، اجرایی شد. بندر چابهار که اغلب با عنوان «دروازه طلایی» شناخته می‌شود، به هند این امکان را می‌دهد تا با دور زدن پاکستان، مسیرهای تجاری و ترانزیتی جایگزینی را به افغانستان محصور در خشکی و آسیای مرکزی ایجاد کند.

دولت اول ترامپ در سال ۲۰۱۸ یک معافیت نادر صادر کرده بود که به شرکت‌های هندی اجازه می‌داد توسعه چابهار را ادامه دهند. این معافیت در شرایطی اعمال شد که ایالات متحده تحریم‌های یک‌جانبه گسترده‌ای را علیه ایران وضع کرده بود و بندر اصلی ایران در بندرعباس با ظرفیت مازاد مواجه بود.

تغییرات ژئوپلیتیک و پایان معافیت

از سال ۲۰۱۸ تاکنون، تغییرات عمده‌ای در صحنه ژئوپلیتیک منطقه رخ داده است. در آن زمان، کابل تحت کنترل دولتی بود که از حمایت واشنگتن، اتحادیه اروپا و هند برخوردار بود و این کشورها با سوءظن به نقش پاکستان در افغانستان می‌نگریستند. چابهار به عنوان دروازه‌ای جایگزین برای افغانستان و دور زدن پاکستان، که سهم عمده‌ای از تجارت ترانزیت به افغانستان را کنترل می‌کند، در نظر گرفته شده بود.

با این حال، طالبان در سال ۲۰۲۱، هم‌زمان با عقب‌نشینی نیروهای آمریکایی تحت توافق صلح امضا شده توسط ترامپ، کنترل افغانستان را دوباره به دست گرفتند. علاوه بر این، رئیس‌جمهور آمریکا به دهه‌ها همراهی واشنگتن با هند پایان داده است؛ همراهی‌ای که در آن اسلاف ترامپ از اعمال فشار بر دهلی نو خودداری می‌کردند و این قدرت نوظهور را وزنه تعادلی در برابر چین می‌دانستند.

تامی پیگوت، سخنگوی وزارت امور خارجه آمریکا، پایان معافیت از تحریم‌های چابهار را اعلام کرد و گفت که این تصمیم از ۲۹ سپتامبر لازم‌الاجرا است. وی افزود:

این تصمیم «مطابق با سیاست فشار حداکثری رئیس جمهور ترامپ برای منزوی کردن ایران» است و معافیت قبلی «برای کمک به بازسازی و توسعه اقتصادی افغانستان» اعمال شده بود.

واکنش هند و مهلت ۴۵ روزه

بر اساس قانون ایالات متحده، شرکت‌هایی از جمله شرکت دولتی India Ports Global Limited (IPGL)، چهل و پنج روز فرصت دارند تا از پروژه چابهار خارج شوند. در غیر این صورت، این شرکت‌ها با خطر مسدود شدن دارایی‌های مستقر در ایالات متحده و ممنوعیت معاملات با این کشور مواجه خواهند شد.

جاشوا کرتمن، مشاور حقوقی شرکت دنتونز، در مورد پیامدهای این تحریم‌ها هشدار داد:

هرگونه قرار گرفتن یک شرکت هندی در فهرست تحریم‌ها این پتانسیل را دارد که نوعی اثر پیوسته ایجاد کند که در آن بانک‌ها و سایر شرکت‌ها ممکن است نتوانند با آن شرکت هدف معامله کنند. اگر آن نهاد تحریم‌شده در سطح جهانی فعالیت می‌کند و به دسترسی به بانک‌های بزرگ یا تسویه دلار نیاز دارد، دلیل موجهی برای نگرانی وجود دارد.

راندهییر جایسوال، سخنگوی وزارت امور خارجه هند، در واکنش به این تصمیم اعلام کرد: «ما در حال حاضر در حال بررسی پیامدهای این لغو برای هند هستیم». با وجود مسدود شدن دروازه‌های افغانستان، هند سال گذشته قراردادی ۱۰ ساله امضا کرد که در آن شرکت دولتی IPGL وعده سرمایه‌گذاری ۳۷۰ میلیون دلاری در چابهار را داده بود.

اهمیت استراتژیک چابهار در رقابت منطقه‌ای

بندر چابهار همچنان برای هند مزیت استراتژیک دارد، زیرا در نزدیکی مرز با پاکستان، در منطقه بلوچستان قرار گرفته است. این در حالی است که چین در فاصله کمی (حدود ۲۰۰ کیلومتری) در سمت پاکستان، در حال ساخت یک بندر بزرگ در گوادر است که دسترسی جدید و مهمی به دریای عرب و اقیانوس هند برای پکن فراهم می‌کند.

آپارنا پانده، پژوهشگر موسسه هادسون، بر ارزش استراتژیک چابهار تأکید کرد:

چابهار برای هند ارزش استراتژیک دارد: ارتباط منطقه‌ای با ایران و افغانستان و خاورمیانه بدون اینکه به دلیل «اختلاف با پاکستان» عقب بماند.

او افزود که هند همیشه مراقب است که تحریم‌ها را نقض نکند و احتمالاً در مواجهه با دولتی که تحریم‌ها و تعرفه‌ها را به عنوان اقدام تنبیهی اعمال می‌کند، رویکرد صبر و تماشا را در پیش خواهد گرفت.

کادیرا پتیاگودا، استراتژیست ژئوپلیتیک، معتقد است که هند می‌تواند از روابط با ایران به عنوان «اهرمی در معاملات خود با ایالات متحده، کشورهای خلیج فارس و اسرائیل» استفاده کند. وی همچنین اشاره کرد که هند ممکن است این تحریم‌ها را به عنوان بخشی از تلاش گسترده‌تر قدرت‌های بزرگ غیرغربی، از جمله چین و روسیه، برای کاهش وابستگی به اقتصاد آمریکا و جدایی از شبکه‌های مالی تحت کنترل غرب تلقی کند.