تنزل رتبه دانشگاه‌های ایران و طرح خودگردانی؛ عقب‌ماندگی دو دهه‌ای تجهیزات

افت جایگاه جهانی دانشگاه‌های ایران و دلایل آن

رئیس دانشگاه تهران با اشاره به وضعیت رتبه‌بندی‌های جهانی دانشگاهی، از تنزل جایگاه مراکز علمی کشور خبر داد. وی اظهار داشت که در گذشته‌ای نه چندان دور، تعداد زیادی از دانشگاه‌های ایران در رتبه‌بندی‌های جهانی بین ۳۰۰ تا ۴۰۰ دانشگاه برتر جهان قرار داشتند و حتی دانشگاه تهران در مقاطعی به رتبه ۲۰۰ تا ۳۰۰ رسیده بود. با این حال، در آخرین رتبه‌بندی‌ها، تنها دو دانشگاه تهران و علوم پزشکی تهران موفق به کسب رتبه زیر ۵۰۰ شده‌اند و سایر دانشگاه‌ها متأسفانه با تنزل رتبه مواجه بوده‌اند.

عوامل اصلی عقب‌ماندگی علمی

به گفته وی، دو عامل اصلی در افت رتبه دانشگاه‌های ایران نقش داشته‌اند:

• مشکلات در زمینه ارتباطات بین‌المللی: در گذشته حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد اساتید در فرصت‌های مطالعاتی و کنفرانس‌های بین‌المللی شرکت می‌کردند، اما اکنون تعداد اساتیدی که موفق به انجام این فعالیت‌ها می‌شوند، از انگشتان دو دست کمتر است. همچنین دوره‌های ۶ تا ۹ ماهه دانشجویان دکتری در آزمایشگاه‌های برتر دنیا نیز متوقف شده است.
• محدودیت منابع و وابستگی کامل به دولت: دانشگاه‌ها بیش از دو دهه است که نتوانسته‌اند آزمایشگاه‌ها و تجهیزات خود را به‌روز کنند. منابع دانشگاه‌ها محدود است و وابستگی کامل به دولت، امکان به‌روزرسانی و انجام فعالیت‌های علمی در لبه دانش را سلب کرده است.

وی تأکید کرد که در حالی که زمانی ایران در منطقه بدون رقیب بود، امروز دانشگاه‌های کشورهای عربی با منابعی که شاید ۱۰ برابر منابع ایران باشد، پیشی گرفته‌اند.

برنامه‌های دانشگاه تهران برای ارتقای رتبه

دانشگاه تهران برای مقابله با این وضعیت، برنامه‌هایی را تدوین کرده است. این برنامه‌ها با هدف ارتقای جایگاه دانشگاه و رفع مشکلات موجود، در جمع دانشگاه‌های سطح یک کشور بررسی شده‌اند.

هدف‌گذاری ارتقای ۱۰۰ رتبه‌ای

رئیس دانشگاه تهران اعلام کرد که با صرفه‌جویی و تنوع‌بخشی به منابع درآمدی، برنامه‌ای تدوین شده است تا در سه سال آینده، جایگاه دانشگاه حداقل ۱۰۰ رتبه ارتقا یابد. برای تحقق این هدف، منابعی پیش‌بینی شده و همچنین همکاری‌های مشترکی با دانشگاه علوم پزشکی تهران برنامه‌ریزی شده است:

• راه‌اندازی صندوق حمایت از طرح‌های مشترک دو دانشگاه.
• برنامه‌ریزی اقدامات مشترک، درس‌های مشترک و پروژه‌های مشترک.

دولت نیز به این نتیجه رسیده است که باید به دانشگاه‌ها کمک کند، وگرنه وضعیت دانشگاه‌ها از آنچه امروز هست بدتر خواهد شد. خوشبختانه دولت پیگیر این موضوع است و جلسه‌ای با حضور روسای دانشگاه‌ها، وزرای علوم و بهداشت و مسئولین ذی‌ربط تشکیل شده است.

طرح خودگردانی و استقلال مالی دانشگاه‌ها

یکی از راهکارهای اساسی مطرح شده، ایده خودگردانی دانشگاه‌ها است. در بین ۵۰۰ دانشگاه برتر دنیا، دانشگاه‌های ایران و کشورهای اطراف جزو معدود مراکزی هستند که وابستگی مطلق به دولت دارند.

مدل پیشنهادی خودگردانی

در طرح خودگردانی، دانشگاه‌ها باید به صورت مؤسسات عمومی غیردولتی اداره شوند تا ابتکار عمل داشته باشند و بتوانند به جامعه خدمات ارائه کنند. مدل تأمین مالی پیشنهادی مشابه دانشگاه‌های برتر دنیا است:

• حمایت دولت: ۳۰ تا ۴۰ درصد نیازهای دانشگاه‌ها (در برخی دانشگاه‌های آمریکا حدود ۲۰ درصد).
• وقف و خیریه: حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد.
• تأمین مابقی نیازها: از طریق منابع داخلی دانشگاه.

منابع پیش‌بینی شده برای تأمین نیازهای مالی دانشگاه شامل فروش دستاوردهای فنی، قراردادهای کلان کاربردی، و شهریه خواهد بود. این یک رویه جاری در دانشگاه‌های برتر دنیا است که برخی از آن‌ها بیش از ۱۰۰ سال است با این روش فعالیت می‌کنند.

تطبیق با بازار کار و حفظ عدالت اجتماعی

برای حفظ عدالت اجتماعی، پیش‌بینی شده است که نهادهای واسطی بین دولت و دانشگاه تعریف شوند تا از مناطق و موضوعات خاص کشور حمایت کنند. همچنین، در مدل خودگردانی، دانشگاه می‌تواند بازار را بسنجد و بر اساس نیاز و تقاضای بازار، نیرو تربیت کند. در حوزه پژوهش و فناوری نیز، با قراردادهای کلان در پارک‌های علم و فناوری و شراکت با شرکت‌های موفق، منابع مالی تأمین خواهد شد تا بار هزینه‌های آموزش به مردم تحمیل نشود.

همکاری با دولت در حل بحران آب

رئیس دانشگاه تهران از محول شدن موضوع آب به این دانشگاه توسط دولت خبر داد. مشکل آب به عنوان مهم‌ترین ناترازی کشور، با سایر روش‌های حل ناترازی قابل حل نیست.

تشکیل شورای «همکاری دولت و دانشگاه»

شورایی با نام «همکاری دولت و دانشگاه» تشکیل شده است که شامل ۴ نماینده از دولت (وزارت نیرو، وزارت کشاورزی، سازمان برنامه و بودجه و سازمان محیط زیست) و تعدادی از اساتید دانشگاه‌های تهران، تربیت مدرس، فردوسی مشهد و ... است. این شورا موظف است ظرف ۳ تا ۴ ماه بسته پیشنهادی خود را برای کنترل و مدیریت بحران منابع آب به دولت ارائه دهد. این اقدام قرار است در صورت موفقیت، به الگویی برای حل مشکلات مختلف توسط دانشگاه‌ها تبدیل شود.