یارانه ۳۰۰ هزار تومانی ناکافی است؛ ارزش واقعی یارانه قدیم چقدر بود؟

ریشه‌های ناکارآمدی یارانه‌های نقدی

آلبرت بغزیان، اقتصاددان و عضو هیات علمی دانشگاه تهران، معتقد است که از ابتدا در اجرای طرح یارانه‌های نقدی، دو پرسش اساسی نادیده گرفته شد: «قرار است چه افرادی مشمول دریافت یارانه باشند؟» و «به افراد مشمول بر چه مبنا و چه مقدار باید یارانه داد؟». پاسخ دولت وقت به این دو سوال، پرداخت یکسان و نقدی به همه اقشار بود که به گفته او، صورت مسئله را پاک کرد.

مزیت یارانه کالایی بر نقدی

وی تاکید می‌کند که در کشورهایی که هدفمندی یارانه‌ها با دقت دنبال می‌شود، معمولاً یارانه به صورت کالایی یا تخفیف روی برخی کالاها پرداخت می‌شود تا به دقت به هدف اصابت کند. پرداخت نقدی کمتر مرسوم است و دقت لازم را ندارد. برای مثال:

• اگر در سال ۱۳۸۸ به ازای هر نفر عضو خانوار ماهانه ۱ کیلو گوشت داده می‌شد، امروز ارزش آن برای یک خانوار ۴ نفره حداقل معادل ۳ میلیون تومان بود.
• به این ترتیب، ارزش کالا یا پول پرداخت شده حفظ می‌شد.

این کارشناس اقتصاد کلان ادامه داد: ایده پرداخت پول نقد منجر به این شد که با کاهش ارزش ۴۵ هزار تومان، یارانه صرف خرید شارژ تلفن، سیگار یا حتی مواد مخدر شود. این خطر برای یارانه ۳۰۰ هزار تومانی نیز وجود دارد؛ به‌گونه‌ای که کمتر افرادی با آن بتوانند مواد غذایی خریداری کنند. در چنین شرایطی، سه پرسش درباره یارانه (به چه کسانی، به چه میزان و به چه شکلی) اهمیت مضاعف می‌یابد.

ضرورت بازنگری علمی در سیاستگذاری یارانه‌ای

بغزیان بیان می‌کند که در زمان اجرای طرح در دولت‌های نهم و دهم، زیرساخت‌های آماری و فناوری لازم برای شناسایی دقیق افراد مستحق فراهم نبود. اما امروز با فراهم شدن امکانات آماری و فناوری، می‌توان سیاستگذاری یارانه‌ای بهتری داشت تا به اهداف دقیق‌تری از نظر اقتصادی و اجتماعی اصابت کند.

این عضو هیات علمی دانشگاه تهران اضافه کرد: نگرش «یارانه حق هر ایرانی است و باید به هر فرد به صورت برابر داد» دیگر مانند گذشته طرفدار ندارد. ملاک‌های استحقاق‌سنجی یارانه‌ای امروزه شامل مواردی چون میزان تراکنش، اجاره‌بها و نوع خودرو است. با فرض شناسایی دهک‌های ضعیف اول تا پنجم، سوال اصلی این است که چه میزان باید به آن‌ها پرداخت شود.

ارزش واقعی یارانه قدیم و ناکافی بودن یارانه جدید

وی خاطرنشان کرد: در گذشته، ۴۵ هزار تومان یارانه نقدی جبران کاهش یارانه‌های بنزین، آرد و آب بود. ارزش آن مبلغ در آن زمان، معادل ۱ میلیون و ۴۵۰ هزار تومان امروز است.

در این شرایط باید گفت که یارانه دیگر ارزش گذشته را ندارد لذا آن توجیهی که با آن آزادسازی صورت گرفت و قیمت‌های کالاهای مصرفی عمومی افزایش یافت، دیگر محلی از اعراب ندارد.

این اقتصاددان تاکید کرد: ما باید شرطی برای عدم افزایش تورم می‌گذاشتیم. اگر تورم بر ارزش یارانه نقدی اثر کند، ناگزیر تورم فقرا بیشتر از اغنیاست. افزایش یارانه نقدی به ۳۰۰ هزار تومان نتوانسته توجیه علمی و منطقی برای این طرح ایجاد کند و توان جبران افزایش هزینه‌های سوخت، نان، آب و برق را ندارد. لذا جدال بر سر میزان یارانه پرداختی از نظر کارشناسی جدی است.

اولویت‌های دولت برای حمایت از دهک‌های پایین

بغزیان افزود: اگر بخواهیم با منطق اقتصادی سال ۱۳۸۹ که یارانه ۴۵ هزار تومانی داده می‌شد، برای دهک‌های باقی‌مانده و حذف نشده یارانه برقرار کنیم، امروز باید حدوداً نفری ۱ میلیون و ۲۰۰ هزار تومان کالا یا پول پرداخت شود.

وی معتقد است که تثبیت قیمت‌ها و افزایش توان خرید خانوار، باید پیش از سیاست‌های یارانه‌ای در اولویت دولت باشد. همچنین باید تلاش شود تا افراد مشمول یارانه کمتر شده و به سطحی از درآمد برسند که به مرور از ذیل پوشش یارانه‌ای خارج شوند. راهکارهای پیشنهادی عبارتند از:

• دولت باید تلاش کند تا هر سال یارانه را با نرخ تورم افزایش دهد.
• شرایط به سمتی سوق داده شود که کسی نیازمند دریافت یارانه نقدی نباشد.
• الزام دولت به پرداخت یارانه به صورت کالا و جنس، اراده آن برای کنترل قیمت‌ها و تورم را بیشتر خواهد کرد.

به نظر این کارشناس اقتصادی، یارانه ۳۰۰ هزار تومانی برای اکثریت افراد جامعه کمکی نمی‌کند و فقط یک حس خوب کاذب ایجاد می‌کند؛ این رقم باید برای فرودستان افزایش یابد.