بحران دریاچه ارومیه؛ تهدید مستقیم ۲۱ میلیون نفر و حیات وحش/ مدیریت غلط آب مانع احیا

پیامدهای انسانی، اقتصادی و زیست‌محیطی

کارشناسان هشدار می‌دهند که در صورت خشک شدن کامل دریاچه ارومیه، ۶ میلیون نفر به طور مستقیم و ۱۵ میلیون نفر نیز به طور غیرمستقیم آسیب خواهند دید. این بحران فراتر از مرزهای محیط زیست است و ابعاد گسترده‌ای دارد:

• طوفان‌های نمکی: این طوفان‌ها بر طبیعت، کشاورزی و حیات وحش کل منطقه تأثیر می‌گذارند و حتی می‌توانند به کشورهای همسایه نیز برسند.
• بحران معیشت: هزاران کشاورز و دامدار در حاشیه دریاچه معیشت خود را از دست داده‌اند. کاهش حاصلخیزی زمین‌ها و مهاجرت اجباری روستاییان از تبعات جدی این روند است که می‌تواند به چالش‌های اجتماعی و امنیتی منجر شود.

تهدید حیات وحش در ۱۰۲ جزیره

دریاچه ارومیه دارای بیش از ۱۰۰ جزیره کوچک و بزرگ بود که زیستگاه گونه‌های ارزشمندی همچون گوزن زرد وحشی ایران است. خشک شدن دریاچه، این حیات وحش را به شدت تهدید می‌کند:

• با کاهش سطح آب، حیواناتی مانند شغال، پلنگ و روباه به جزایر آمده و گوزن زرد وحشی ایران را که در خطر انقراض است، شکار می‌کنند.
• حیات گونه‌هایی مانند آرتمیا (سخت‌پوست کمیاب) و پرندگان مهاجر به دلیل افزایش غلظت نمک به خطر افتاده و بسیاری از پرندگان دیگر این مسیر را برای مهاجرت انتخاب نمی‌کنند.

دلایل و راهکارهای احیا از نگاه مسئولان

تغییرات اقلیمی و ضرورت تصمیم‌گیری کلان

نماینده مردم تبریز در مجلس شورای اسلامی، تغییرات اقلیمی را از مهم‌ترین دلایل خشک شدن دریاچه ارومیه برشمرد. وی بر لزوم تصمیم‌گیری و اجرای تدابیر کلان توسط دبیرخانه دریاچه ارومیه برای مقابله با آسیب‌های زیست‌محیطی تأکید کرد و خواستار اتخاذ تدابیر لازم برای محافظت از مردم حاشیه دریاچه در برابر طوفان‌های نمکی شد.

عواقب زیست‌محیطی فراتر از تصور

مدیرکل حفاظت از محیط زیست آذربایجان شرقی، دریاچه ارومیه را در گذشته دارای اهمیت چندجانبه، به‌ویژه گردشگری، دانست. وی گرمای سوزان و بی‌سابقه امسال را نمونه بارزی از عواقب زیست‌محیطی خشک شدن دریاچه ارومیه برشمرد و بر لزوم چاره‌اندیشی برای گونه‌های جانوری جزیره‌ها تأکید کرد.

مدیریت غلط آب؛ مانع اصلی احیا

سخنگوی صنعت آب کشور، دریاچه ارومیه را تبدیل به نمونه کلاسیک مدیریت غلط آب و کشاورزی در کشور دانست. وی معتقد است مجموعه اقدامات پرهزینه گذشته برای احیا جواب نداده، زیرا بخش اصلی کار که کاهش ۴۰ درصدی مصارف کشاورزی بوده، جدی پیگیری نشده و حتی سطح کشاورزی افزایش یافته است.

"دریاچه ارومیه قابل احیاست، اما نه با روش گذشته. باید زمین‌های کشاورزی کم‌بهره‌ور و دارای محصولات غیرراهبردی را از مدار خارج کرد و با استفاده از ابزارهای اقتصادی و اجتماعی، معیشت جایگزین به کشاورزان داد."

ویژگی‌های جغرافیایی دریاچه ارومیه

دریاچه ارومیه که در شمال‌غرب ایران و در مرز میان دو استان آذربایجان غربی و آذربایجان شرقی قرار دارد، یکی از بزرگ‌ترین دریاچه‌های آب شور جهان و از مهم‌ترین اکوسیستم‌های طبیعی ایران به شمار می‌رود. در گذشته، این دریاچه دارای ویژگی‌های زیر بود: