انتخابات تناسبی شوراها در تهران؛ پایان وسط‌بازی سیاسی و نوچه‌پروری؟

انتخابات تناسبی؛ تقویت عدالت و پاسخگویی

امیرابراهیم رسولی، دبیرکل حزب نسل نو، با اشاره به سابقه فعالیت‌های تشکیلاتی، ویژگی اصلی انتخابات تناسبی را تأثیرگذاری آن در دو حوزه عدالت و مشارکت دانست. وی توضیح داد:

در این شیوه، نسبت آرای مردم با نسبت جریان‌های سیاسی همخوان می‌شود. دیگر بازنده یا برنده مطلق وجود ندارد. یعنی اگر جریانی در انتخابات شرکت کند، نتیجه مشارکتش صفر نخواهد بود.

به گفته رسولی، این مدل باعث می‌شود احزاب و جریان‌ها فعالیت بیشتری کنند و دچار سرخوردگی نشوند. همچنین، پاسخگویی سیاسی تقویت می‌شود؛ چرا که هر جریان سیاسی به اندازه سهم خود در شورا، در برابر عملکرد منتخبانش مسئول خواهد بود.

ابعاد سه‌گانه و دستاوردهای قانون جدید

طالبی‌نژاد، مشاور رئیس مرکز پژوهش‌های مجلس، با توصیف قانون تناسبی به عنوان قانونی «سهله و ممتنع»، ابعاد آن را به سه بخش تقسیم کرد:

• بُعد فنی و تکنیکی: شامل جزئیات اجرایی و اصلاحات شکلی و ماهوی قانون.
• بُعد حقوقی و قانونی: بررسی تغییرات اعمال شده در ساختار حقوقی انتخابات.
• بُعد سیاسی: که ماهیتاً مهم‌ترین رخداد است و پیامدهای سیاسی به همراه دارد.

وی تأکید کرد که اگرچه این شیوه «معجزه نمی‌کند»، اما بسیاری از مشکلات نظام انتخاباتی را در مسیر حل قرار می‌دهد. مهم‌ترین دستاوردهای این مدل عبارتند از:

• تحقق بیشتر عدالت و مشارکت.
• افزایش رقابت‌پذیری میان جریان‌های سیاسی و کاندیداهای منفرد.
• برنامه‌محور شدن انتخابات.

سازوکار ریاضی و پایان مدل «همه یا هیچ»

طالبی‌نژاد در تشریح نحوه اجرای قانون تناسبی در شورای ۲۱ نفره تهران، به یک مثال عددی اشاره کرد:

اگر یک حزب یا ائتلاف ۴۰ درصد آرای صحیح را کسب کند (مثلاً ۴۰۰ هزار رأی از یک میلیون رأی)، به همان نسبت، ۴۰ درصد از ۲۱ کرسی شورا به آن جریان تعلق می‌گیرد. این سازوکار به معنای پایان مدل «همه یا هیچ» است؛ به طوری که جریان‌های بعدی نیز به نسبت آرای خود (مثلاً ۳۰ درصد یا ۱۰ درصد) سهمی از کرسی‌ها خواهند داشت.

جایگاه مستقل‌ها و نصاب لازم برای ورود

در مدل تناسبی، کاندیداهای مستقل نیز می‌توانند سهمی از کرسی‌ها را به دست آورند، مشروط بر آنکه آرای کافی داشته باشند. مجموع آرای کاندیداهای مستقل جمع زده شده و نسبت‌گیری می‌شود. با این حال، طالبی‌نژاد نصاب لازم برای ورود یک نفر مستقل به شورای ۲۱ نفره تهران را حدود ۴/۵ تا ۵ درصد آرا دانست که به صورت ذاتی در فرمول تناسبی نهفته است.

پایان «کاسبی سیاسی» و تقویت کار تشکیلاتی

رسولی در پاسخ به نگرانی‌ها درباره تکرار نام افراد در لیست‌های مختلف (اشتراک صفر)، این قانون را یک نقطه قوت دانست و اعلام کرد که در انتخابات تناسبی، باب «کاسبی سیاسی» بسته می‌شود. وی افزود:

• طبق قانون، اگر فردی در یک لیست قانونی با پشتوانه حزبی یا ائتلافی قرار گیرد، دیگر امکان حضور در لیست جریان دیگر را ندارد.
• این قانون به «وسط‌بازی سیاسی» پایان می‌دهد و افراد را وادار می‌کند که از ابتدا یک مرام‌نامه مشخص را بپذیرند.

وی همچنین در خصوص سرنوشت افراد توانمند خارج از ائتلاف‌ها، تأکید کرد که در عرصه‌هایی مانند شورای شهر، کار فردی اساساً امکان‌پذیر نیست و عضویت در یک حزب یا ائتلاف، شرط لازم برای اثربخشی و تقویت پاسخگویی است.

فرصتی برای نخبگان و مقابله با «نوچه‌پروری»

مهدی عباسی، عضو فعلی شورای شهر تهران، هدف از یک شورای خوب را نمایندگی همه اندیشه‌ها و تفکرها دانست و معتقد است انتخابات تناسبی این فرصت را ایجاد می‌کند. وی یکی از مهم‌ترین مزایای این مدل را پایان تحمیل افراد ضعیف در سایه چهره‌های شاخص لیست‌ها برشمرد.

این قانون اجازه نمی‌دهد صرفاً رنگ و تنوع آدم‌ها در لیست، ملاک قرار گیرد. چرا که الزاماً حضور افراد جدید یا جوان به معنای توانمندی آن‌ها نیست.

عباسی، ساختار «نوچه‌پروری و حامی‌پروری» را پاشنه‌آشیل عرصه سیاست و موجب کاهش کارآمدی دانست و تأکید کرد که قانون تناسبی با برطرف کردن این آسیب‌ها، زمینه را برای انتخاب نیروهای کارآمدتر و نخبگان واقعی فراهم خواهد کرد.

تأثیر مدل تناسبی بر انتخاب شهردار و کارآمدی شورا

طالبی‌نژاد در بخش پایانی میزگرد، به اهمیت مرحله بستن لیست‌ها و پیامدهای پس از انتخابات پرداخت. وی با اشاره به اینکه حداقل تعداد نفراتی که یک حزب معرفی می‌کند باید ۱۴ نفر باشد، نقش جریان‌های سیاسی را بسیار پررنگ‌تر دانست.

در مدل تناسبی، ملاک عمل مجموع آرای کل لیست است و نه صرفاً آرای فردی نفرات اول. این تغییر باعث می‌شود ترتیب قرار گرفتن افراد در لیست اهمیت بسیار بیشتری پیدا کند.

تأثیر بر کارآمدی و انتخاب شهردار

طالبی‌نژاد تأکید کرد که انتخابات تناسبی قطعاً روند انتخاب شهردار را تغییر خواهد داد. از آنجا که ترکیب شورا یک‌دست نخواهد بود و زمینه تضارب آرا بیشتر می‌شود، شهردار منتخب باید با یک شورای متکثر همکاری کند. وی پیشنهاد کرد که جریان‌های سیاسی از ابتدا با «تابلوی شهردار پیشنهادی» وارد میدان شوند.

همچنین، این مدل به کارآمدی شورا کمک می‌کند؛ زیرا سهم هر لیست بر اساس درصد آرا مشخص می‌شود و امکان توزیع تخصص‌ها و ورود افراد کارآمد (مانند اقتصاددانان) به شورا بیشتر خواهد شد.