درگذشت دیم جین گودال؛ نخستی‌شناس برجسته و انقلابی در درک ما از شامپانزه‌ها

نخستی‌شناس برجسته و انقلابی در درک ما از شامپانزه‌ها

دیم جین گودال، نخستی‌شناس برجسته و فعال محیط زیست که زندگی خود را وقف کمک به حیوانات کرد، در سن ۹۱ سالگی درگذشت. او با مشاهدات پیشگامانه خود در تانزانیا، درک ما از نزدیک‌ترین خویشاوندان نخستی‌مان، شامپانزه‌ها، را متحول کرد و میراثی ماندگار در علم و حفاظت از طبیعت بر جای گذاشت. محققانی که کار او الهام‌بخششان بود، از درگذشت او در شوک هستند.

میراثی از فداکاری و هشدار

دکتر گودال نیرویی آرام و متین در طبیعت بود و هرگز از مأموریت خود برای کمک به حیواناتی که زندگی‌اش را وقف آن‌ها کرده بود، دست نکشید. او حتی در سن ۹۰ سالگی، در حالی که هشدار می‌داد سیاره ما با یک بحران بزرگ انقراض روبرو است، آرامش خود را حفظ می‌کرد.

پروفسور کَت هوبایتر از دانشگاه سنت اندروز، که بیش از ۱۵ سال بر روی ارتباطات شامپانزه‌ها کار کرده است، تأثیر عمیق دکتر گودال را در فداکاری او می‌داند:

«او کاری را که دوست داشت – یعنی گذراندن وقت با شامپانزه‌های عزیزش – رها کرد تا بی‌وقفه به سراسر جهان سفر کند و اشتیاق خود را با هر کسی که ملاقات می‌کرد، به اشتراک بگذارد.»

دکتر گودال تا سال‌های ۹۰ سالگی خود، با میمون اسباب‌بازی‌اش، Mr H، که تقریباً ۳۰ سال پیش به او هدیه داده شده بود، به سفر ادامه می‌داد.

کشف‌های انقلابی در گومبه

طی سال‌ها مشاهده و مطالعه شامپانزه‌ها، جین گودال درک ما از این خویشاوندان نزدیک نخستی را دگرگون کرد. کلید کشف‌های پیشگامانه او، کنجکاوی و توانایی‌اش در مشاهده آرام و دقیق بود.

مهم‌ترین مشاهده او در سال ۱۹۶۰ در ذخیره‌گاه جنگل‌های بارانی گومبه در تانزانیا رخ داد. او شامپانزه‌ای نر را دید که در حال غذا خوردن بود. این شامپانزه:

• یک شاخه را برداشت، آن را خم کرد و برگ‌هایش را جدا کرد.
• سپس شاخه لخت و خم شده را در لانه موریانه‌ها فرو برد.
• در نهایت، از آن شاخه به عنوان قاشق برای خوردن موریانه‌ها استفاده کرد.

این مشاهده، این باور رایج را که تنها انسان‌ها ابزار می‌سازند و استفاده می‌کنند، به چالش کشید. کار او همچنین نشان داد که شامپانزه‌ها پیوندهای خانوادگی قوی تشکیل می‌دهند و حتی برای قلمرو خود درگیر جنگ می‌شوند.

مقاومت در برابر سنت علمی

دکتر گودال با وجود تغییر درک ما از جهان طبیعی، با بدبینی و تبعیض جنسیتی روبرو شد. او در دهه ۱۹۶۰ آموزش رسمی به عنوان یک دانشمند ندیده بود و این امر غیرمعمول تلقی می‌شد. رویکرد او – ارتباط نزدیک با حیوانات، نام‌گذاری آن‌ها و حتی اشاره به آن‌ها به عنوان «دوستان من» – باعث شد که در میان محافل علمی مردسالار آن زمان، محبوب نباشد.

او در این باره گفته بود که استاد و مربی‌اش، پروفسور لوئیس لیکی، ارزش این رویکرد غیررسمی او را درک می‌کرد:

«او کسی را می‌خواست که ذهنش توسط نگرش تقلیل‌گرایانه علم نسبت به حیوانات، آشفته نشده باشد.»

تمرکز بر حفاظت جهانی

جین گودال در نهایت تمرکز خود را از شامپانزه‌ها به گسترش آگاهی در مورد حفاظت از طبیعت معطوف کرد. او در مصاحبه‌ای در سال ۲۰۲۴، مأموریت کاشت درخت و احیای زیستگاه را که بنیاد او در اوگاندا دنبال می‌کرد، ترویج می‌نمود.

او در آن زمان هشدار داد:

«ما هنوز پنجره‌ای از زمان برای کُند کردن تغییرات اقلیمی و از دست دادن تنوع زیستی داریم، اما این پنجره در حال بسته شدن است.»

راجر هایفیلد از موزه علوم لندن، که امسال به دکتر گودال یک فلوشیپ اعطا کرد، او را «الهام‌بخش» خواند و گفت: «او بسیار تأثیرگذار بود و این خبر شوکه‌کننده است، زیرا او کاملاً نحوه تفکر ما در مورد گونه‌های دیگر و خودمان را تغییر داد – او استثناگرایی انسان را به چالش کشید.»

پروفسور هوبایتر، یکی از دانشمندان بسیاری که از دکتر گودال الهام گرفته‌اند، تأکید کرد که بهترین واکنش به درگذشت او، ادامه دادن راهش است:

«همه ما کارهای زیادی برای انجام دادن داریم تا مطمئن شویم آخرین نسلی نیستیم که در کنار شامپانزه‌های وحشی زندگی می‌کنیم.»