مین‌های زمینی و تغییرات اقلیمی؛ تهدید دوگانه برای زمین‌های کشاورزی جهان

آلودگی مین و کاهش شدید تولید کشاورزی

یکی از بارزترین اثرات جنگ بر محیط زیست، باقی ماندن سلاح‌های منفجر نشده است. این آلودگی به طور مستقیم فعالیت‌های کشاورزی را مختل کرده و امنیت غذایی جهانی را به خطر می‌اندازد.

اوکراین، آلوده‌ترین زمین کشاورزی جهان

از زمان آغاز جنگ با روسیه در سال ۲۰۲۲، اوکراین به آلوده‌ترین کشور جهان به مین‌های زمینی تبدیل شده است. تا ژانویه ۲۰۲۴، تخمین زده می‌شود که تقریباً ۲۵ هزار کیلومتر مربع از زمین‌های کشاورزی این کشور به مین‌های زمینی و سایر بقایای انفجاری آلوده شده باشد. این آلودگی در کنار خسارات فیزیکی، منجر به کاهش شدید فعالیت‌های کشاورزی شده است؛ به طوری که تولید گندم در اوکراین، که از بزرگترین صادرکنندگان محصولات کشاورزی جهان است، بین سال‌های ۲۰۲۱ تا پایان ۲۰۲۴، ۴۱ درصد کاهش یافته است. همچنین، مین‌های زمینی و مهمات منفجر نشده از آغاز جنگ تاکنون، بیش از ۱۰۰۰ تلفات غیرنظامی را در پی داشته‌اند.

میراث جنگ ویتنام در کامبوج

تأثیر بقایای مواد منفجره بر زمین، در مناطقی که سال‌ها از پایان درگیری می‌گذرد نیز مشهود است. تحقیقات در کامبوج، که در طول جنگ ویتنام (۱۹۵۵-۱۹۷۵) بمباران گسترده‌ای را تجربه کرد، نشان می‌دهد که مهمات منفجر نشده همچنان به بهره‌وری کشاورزی آسیب می‌رسانند. کشاورزان کامبوجی به دلیل خطر انفجار، از استفاده از تراکتور و سایر روش‌های نوین کشاورزی که می‌توانند تولید را افزایش دهند، خودداری می‌کنند.

نشت سموم و تخریب کیفیت خاک

مطالعات نشان می‌دهند که بقایای مواد منفجره جنگ بر کیفیت خاک تأثیرات مخربی دارند. بمب‌ها و مین‌های زمینی منفجر نشده می‌توانند فلزات سنگین و زباله‌های سمی را به خاک نشت داده و زمین و منابع آب را آلوده کنند. در مواردی نادر، آلاینده‌ها تا ۶ کیلومتری محل انفجار اولیه شناسایی شده‌اند.

آلودگی شیمیایی و فلزات سنگین

تحقیقات انجام شده در پارک ملی هلگورد-سکران در شمال شرقی عراق، منطقه‌ای که دهه‌ها درگیری مسلحانه را تجربه کرده، شواهدی از آزادسازی فلزات خطرناکی مانند سرب، کادمیوم و آرسنیک در خاک پس از فعالیت‌های مین‌روبی را نشان می‌دهد. این آلاینده‌ها از طریق تماس مستقیم، آلودگی منابع آب و زنجیره‌های غذایی، خطرات قابل توجهی برای اکوسیستم‌های محلی و سلامت انسان ایجاد می‌کنند.

آسیب‌های روش‌های پاکسازی

حتی روش‌های پاکسازی مهمات منفجر نشده نیز می‌توانند به تخریب زمین کمک کنند. تجهیزات سنگین مین‌روبی به خاک حاصلخیز سطحی آسیب رسانده و به فرسایش کمک می‌کنند. همچنین، برخی از روش‌های دفع مانند انفجارهای کنترل‌شده، می‌توانند آلاینده‌ها را در خاک آزاد سازند.

تشدید خطر توسط تغییرات اقلیمی

خطرات اقلیمی مانند خشکسالی، سیل و آتش‌سوزی‌های جنگلی، تأثیر بقایای مواد منفجره جنگ را به شدت تشدید می‌کنند و مقابله با این تهدید را چالش‌برانگیزتر می‌سازند.

• جابجایی و انفجار مهمات: سیل و بارندگی شدید می‌تواند مین‌های زمینی و مهمات منفجر نشده را از زیر خاک بیرون آورده و به مناطق امن منتقل کند. به عنوان مثال، سیل ناشی از طوفان دانیل در لیبی (۲۰۲۳) و سیل ویرانگر سودان جنوبی (۲۰۲۴) تلاش‌های امدادرسانی را به دلیل جابجایی مهمات پیچیده کرد.
• انفجار ناشی از گرما: دمای بالای ناشی از موج گرما می‌تواند باعث انفجار مهمات رها شده شود. در تابستان‌های ۲۰۱۸ و ۲۰۱۹، شش محل مختلف مهمات در سراسر عراق، زمانی که دما به طور مرتب از ۴۵ درجه سانتیگراد فراتر می‌رفت، منفجر شدند.
• مانع‌تراشی در واکنش به بلایا: وجود بقایای مواد منفجره می‌تواند مانع واکنش مؤثر به رویدادهای اقلیمی شود. در شرق اوکراین، آلودگی شدید جنگل‌ها با مین، مانع از واکنش آتش‌نشانان به آتش‌سوزی‌های جنگلی در سال ۲۰۲۰ شد که به کشته شدن هفت نفر انجامید.

چالش‌های بهره‌برداری از زمین‌های پاکسازی‌شده

بلایای اقلیمی و تغییرات زیست‌محیطی همچنین می‌توانند مانع از بهره‌مندی جوامع از زمین‌هایی شوند که پس از پایان جنگ از بقایای مواد منفجره پاکسازی شده‌اند:

• در آنگولا، جایی که جنگ داخلی بین سال‌های ۱۹۷۵ تا ۲۰۰۲ در جریان بود، خشکسالی مانع از کاشت محصولات کشاورزی توسط کشاورزان در مزارع تازه پاکسازی شده شده است.
• در سریلانکا، افزایش شوری خاک به دلیل بالا آمدن سطح دریا، توانایی کشاورزان برای کاشت برنج در مناطقی که از مهمات منفجر نشده پاکسازی شده‌اند را تحت تأثیر قرار داده است.