زنگ خطر «روز صفر آبی» در تهران؛ اکثر سدها به حجم مرده رسیدند

مفهوم «حجم مرده» در سدها

«حجم مرده» به بخشی از آب مخزن در پایین‌ترین نقطه سد اطلاق می‌شود که به دلیل محدودیت‌های فنی، قابل برداشت و استفاده کامل نیست. این آب که میان بستر رودخانه و پایین‌ترین دریچه‌های خروجی قرار می‌گیرد، گرچه وجود دارد، اما عملاً در دسترس شرب و مصارف شهری قرار نمی‌گیرد و تنها در شرایط اضطراری یا برای جریان‌های پایه مورد استفاده محدود قرار می‌گیرد.

وضعیت بحرانی سدهای تهران و خروج ماملو از مدار

یکی از اولین سدهایی که به حجم مرده رسیده، سد ماملو است که اخبار ضدونقیضی درباره خروج آن از مدار بهره‌برداری منتشر شد. در حالی که برخی گزارش‌ها از خروج کامل سد ماملو به دلیل کاهش ذخیره آن به ۱۹ میلیون مترمکعب (در مقابل ظرفیت حجم مرده ۲۸ میلیون مترمکعبی) خبر می‌دادند، سخنگوی صنعت آب این موضوع را رد کرد.

سد ماملو به حجم مرده رسیده ولی انتقال آب از آن از جریان پایه و حجم مرده ادامه دارد. بنابراین این سد از مدار خارج نشده ولی میزان آب انتقالی کاهش یافته است.

بحران تنها به سد ماملو محدود نیست. سخنگوی صنعت آب در نشستی خبری اعلام کرد که به‌جز سد طالقان، بقیه سدهای تهران یا به حجم مرده رسیده‌اند یا نزدیک به آن هستند. آمار رسمی درصد پرشدگی سدهای اصلی تهران به شرح زیر است:

پیامدهای اجتماعی و زیست‌محیطی

کاهش شدید ذخیره آب سدها، زنجیره‌ای از پیامدهای اجتماعی و زیست‌محیطی را به دنبال دارد:

• محدودیت‌های آبی: افزایش محدودیت‌ها برای خانوارها و صنایع، افت فشار آب، قطعی‌های مقطعی و اعمال سیاست‌های سهمیه‌بندی.
• تنش‌های منطقه‌ای: تشدید فشارهای اجتماعی و تنش‌های منطقه‌ای به دلیل وابستگی تهران به انتقال آب از استان‌های مجاور.
• آسیب‌های زیست‌محیطی: آسیب جدی به زیست‌بوم رودخانه‌های پایین‌دست و افزایش احتمال فرونشست زمین در دشت‌های اطراف تهران.

ریشه‌های بحران: مدیریت ناکارآمد و خطر «روز صفر آبی»

تهران سال‌هاست که با نابرابری میان مصرف و منابع آبی روبه‌روست. این وضعیت نه تنها ناشی از تغییرات اقلیمی و کاهش بارش‌هاست، بلکه نتیجه روندی طولانی‌مدت از برداشت بی‌محابا و مصرف بالاتر از توان تجدید منابع است. عوامل اصلی این بحران عبارتند از:

• مدیریت ناکارآمد: اتکا بیش از حد به سدسازی بدون توجه به بهره‌وری مصرف و اصلاح الگوی برداشت.
• تخصیص‌های غیرشفاف: توسعه بی‌برنامه کشاورزی در پایین‌دست سدها و تخصیص‌های غیرشفاف منابع آبی.
• ضعف مدیریت مصرف: عدم وجود سیاست‌های الزام‌آور برای کاهش مصرف خانگی و صنعتی و هدررفت بالا در شبکه فرسوده انتقال و توزیع آب.

مفهوم «روز صفر آبی» به روزی اشاره دارد که مخازن آب شهری به‌قدری خالی می‌شوند که آب تنها از طریق تانکر و روش‌های اضطراری توزیع شود. اگرچه مسئولان سعی در آرام‌سازی افکار عمومی دارند، اما آمار اسفناک سدها نشان می‌دهد که ادامه روند موجود می‌تواند پایتخت ایران را به یکی از نمونه‌های جهانی روز صفر آبی بدل کند.

به‌طور کلی، آن‌چه امروز سدهای تهران را در شرایط بحرانی قرار داده، بیش از هر چیز نتیجه سیاست‌های نادرست و مدیریت ناکارآمد منابع آبی است. بدون تغییرات جدی در الگوی مصرف و نگهداری شبکه، خطر «روز صفر آبی» بیش از هر زمان دیگری به واقعیت نزدیک می‌شود.