شواهد باستان‌شناسی از وجود تاریخ‌نگاران و کتابخانه‌ها در ایران باستان

یک باستان‌شناس برجسته با بررسی شواهد تاریخی و باستان‌شناسی، به پرسش دیرینه محققان درباره فقدان نام نویسندگان ایرانی در منابع باستان پاسخ داد. علیرضا جعفری زند در نشستی تخصصی در اصفهان، با استناد به الواح تخت جمشید و کتیبه بیستون، بر وجود تاریخ‌نگاری و فرهنگ غنی نگارش در ایران پیش از اسلام تأکید کرد و محدودیت‌های کاوش‌های نظام‌مند را عامل اصلی ناشناخته ماندن بسیاری از این میراث دانست.

تاریخ‌نگاری در دوران هخامنشی: شواهد مکتوب

در پاسخ به این پرسش که چرا هنگام سخن گفتن از هخامنشیان، نام مورخان یونانی چون هرودوت و ژنوفون مطرح می‌شود، باید شواهد باستان‌شناسی را بررسی کرد. یافته‌های آرشیو تخت جمشید گواهی بر وجود فرهنگ نگارش و ثبت رویدادها در دربار ایران باستان است.

آرشیو تخت جمشید و ثبت جزئیات زندگی

در خزانه و باروی تخت جمشید، بیش از ۷۰ هزار لوح کشف شده است. این الواح، اگرچه عمدتاً به ثبت مزد کارگران اختصاص داشتند، اما اطلاعات بسیار ارزشمندی در مورد ساختار اجتماعی، مرخصی زایمان، پرداخت حقوق و زندگی روزمره کارگران ارائه می‌دهند. ملتی که این حجم از اطلاعات را ثبت می‌کند، قطعاً به نوشتن و ضبط رویدادها علاقه داشته است.

کتیبه بیستون و مستندسازی پیروزی‌ها

نمونه دیگر، کتیبه بیستون است که داریوش در بند یازدهم آن اشاره می‌کند پیروزی‌هایش بر دشمنان توسط تاریخ‌نگاران مستند شده و به ساتراپی‌های مختلف ارسال شده است. متون داریوش حتی بر روی پاپیروس در مصر نیز یافت شده، که نشان‌دهنده استفاده ایرانیان باستان از ابزارهای نوشتاری متنوع برای ثبت رویدادهای خود است. همچنین، موزاییک‌های کشف شده در پمپئی با مستندات هخامنشی تطابق دارند و تبحر ایرانیان در مستند کردن تاریخ را نشان می‌دهند.

چالش‌های حفظ متون پیش از اسلام

پس از حمله اسکندر و سپس حمله اعراب، متون مکتوب ایران باستان با دشواری‌های فراوانی برای بقا مواجه شدند. در دوران پس از اسلام، خط پهلوی به عنوان «خط کفر» تلقی شد و بسیاری از متون مکتوب از بین رفتند. نمونه بارز آن، کتاب‌های پهلوی بود که توسط حکام محلی مانند طاهریان در نیشابور جمع‌آوری و نابود شدند. حتی نسخه‌های نفیسی چون کلیله و دمنه نیز در معرض آسیب قرار گرفتند.

ابن ندیم و حمزه اصفهانی به عنوان منابع تاریخی به ما کمک می‌کنند تا ردپای این متون را شناسایی کنیم، اما نسخه‌های اصلی بسیاری از کتاب‌ها دیگر موجود نیستند.

با وجود اینکه تا به امروز هیچ نسخه کاغذی یا پاپیروسی از دوران پیش از اسلام در کاوش‌ها کشف نشده، اما نامه‌ها و پوست‌نوشته‌های کشف شده در غار هستی‌جان دلیجان نشان می‌دهد که ایرانیان با سواد و آشنا به نوشتار بوده‌اند.

کتابخانه‌های گمشده و میراث فرهنگی

تاریخ ایران همواره از حمله و غارت مصون نبوده و همین امر باعث از بین رفتن بسیاری از کتابخانه‌ها و آثار مکتوب شده است. در دوران اسلامی، به ویژه در اصفهان، کتابخانه‌های متعددی وجود داشت که بسیاری از آنها نابود شدند:

• کتابخانه مدرسه چهارباغ: این کتابخانه که توسط شاردن، جهانگرد فرانسوی، مشاهده شده بود، پس از یورش افغان‌ها آسیب دید و بسیاری از کتاب‌های آن نابود یا توسط افراد محلی به فروش رفت.
• کتابخانه سارویه: این کتابخانه در اصفهان دارای تعداد زیادی پوست‌نوشته به خط یونانی و پهلوی بود که گزارش‌های آن توسط ابومشر بلخی و حمزه اصفهانی ثبت شده، اما متون آن به دلیل شرایط تاریخی از میان رفته‌اند.

اهمیت کاوش‌های باستان‌شناسی و محدودیت‌ها

کاوش‌های باستان‌شناسی در شناخت تاریخ کتاب و کتابخانه در ایران حیاتی است. کاوش‌های انجام شده در تپه اشرف و قلعه تبرک اصفهان نشان می‌دهد که بسیاری از کتابخانه‌ها و متون پیش از اسلام در زیر خندق‌ها و تپه‌ها پنهان شده بودند. با این حال، کاوش‌های نظام‌مند در ایران در مقایسه با کشورهایی مانند عراق که ده‌ها هیئت خارجی در آن فعال هستند، بسیار محدود بوده و بسیاری از مستندات تاریخی هنوز کشف نشده‌اند.

شواهد وجود نویسندگان باستان

با وجود محدودیت‌ها، شواهدی مانند استفاده فردوسی در شاهنامه از «خدای‌نامه‌ها» (منابعی که امروز موجود نیستند) نشان می‌دهد که ایرانیان باستان نویسنده و تاریخ‌نگار داشته‌اند و نوشتار و کتابخانه نقش مهمی در انتقال دانش ایفا می‌کرده است.

آموزش و حفظ دانش در ایران

اهمیت نگارش و حفظ دانش در ایران باستان و پس از اسلام مشهود است:

1. در دوران هخامنشیان، کودکان علاوه بر سوارکاری و جنگجویی، آموزش سواد نیز می‌دیدند.
2. در دوران اسلامی، مدارس و مساجد بزرگی مانند نظامیه بغداد و اصفهان دارای کتابخانه بودند.
3. اوستا به صورت سینه به سینه حفظ می‌شد تا از نابودی در آتش جلوگیری شود و خط «ویست دبیره» برای ثبت دقیق صداها و متون دینی ایجاد شد.

تسامح عباسی و نهضت ترجمه

از زمان خلافت هارون الرشید تا مأمون، زمینه رشد علمی و فرهنگی فراهم شد. آزادی اندیشه و تسامح مذهبی باعث شد ایرانیان، مسلمانان، زرتشتیان، یهودیان و مسیحیان در مناظرات علمی شرکت کنند. این فرصت، به ویژه از طریق ترجمه متون فلسفی و علمی یونان به زبان عربی، زمینه شکل‌گیری حکمت و دانش نوین در ایران را فراهم کرد.

حفاظت از میراث فرهنگی: یک ضرورت

یافته‌های باستان‌شناسی نشان می‌دهد که بسیاری از آتشکده‌های ایران تا قرن چهارم هجری همچنان برپا بوده‌اند و تصور تخریب کامل آنها توسط اعراب درست نیست. این یافته‌ها اطلاعات دقیقی درباره سازمان و زندگی اجتماعی دوره‌های مختلف ارائه می‌دهند. با این حال، بدون مراقبت و بودجه کافی، بسیاری از کاوش‌های باستان‌شناسی آسیب می‌بینند و بخشی از میراث فرهنگی از بین می‌رود. پروژه‌های نیمه‌تمام یا در معرض خطر اصفهان، مانند زیرگذر عبدالرزاق و کاخ جهان نما، اهمیت نقش رسانه‌ها در جلوگیری از تخریب این آثار را یادآور می‌شود.