درگذشت جین گودال، اسطوره حفاظت از محیط زیست و رفتارشناس پیشگام شامپانزه‌ها

پیشگامی در رفتارشناسی شامپانزه‌ها

گودال نخستین کسی بود که مطالعات رفتارشناسی شامپانزه‌ها را با رویکردی نامتعارف آغاز کرد. او به جای شماره‌گذاری، شامپانزه‌ها را نامگذاری کرد و بر رفتار اجتماعی و روابط خانوادگی پیچیده آن‌ها تمرکز نمود. این رویکرد نشان داد که شامپانزه‌ها دارای احساسات متنوع و روابط خانوادگی عمیقی هستند که شباهت زیادی به انسان‌ها دارد.

کشف ابزارسازی؛ دستاورد بزرگ قرن بیستم

یکی از مهم‌ترین کشفیات علمی گودال که ایده انسان به عنوان تنها گونه قادر به استفاده از ابزار را به چالش کشید، مشاهده استفاده شامپانزه‌ها از ابزار بود. او دریافت که شامپانزه‌ها از چوب به عنوان ابزاری برای شکار موریانه استفاده می‌کنند. به گفته موسسه گودال، «این کشف یکی از دستاوردهای بزرگ علمی قرن بیستم محسوب می‌شود.»

حقایق شگفت‌انگیز درباره تولید مثل

گودال همچنین نخستین دانشمندی بود که جزئیات دقیقی از چرخه تولید مثل شامپانزه‌های ماده ارائه داد. او توضیح داد که شامپانزه‌های ماده تنها هر چهار و نیم تا شش سال یک بار قادر به زایمان هستند. همچنین، او تفاوت‌های رفتاری مادران بی‌تجربه و باتجربه را کشف کرد:

• مادران بی‌تجربه: نوزاد خود را از نرهای بالغ پنهان می‌کنند که این اقدام منجر به بروز نمایشی دیوانه‌وار از سوی شامپانزه نر می‌شود.
• مادران باتجربه: به نرهای بالغ اجازه می‌دهند نوزاد را ببینند و کنجکاوی آن‌ها را در یک محیط آرام‌تر برطرف می‌کنند.

سفر به تانزانیا و تأسیس مؤسسه

جین گودال در جولای سال ۱۹۶۰، در سن ۲۶ سالگی، از انگلستان به تانزانیا رفت و سفر حرفه‌ای خود را در جنگل‌های این کشور آغاز کرد. این سفر نه تنها آغازی بر تحقیقات او بود، بلکه پرچمداری زنان در حوزه حفاظت از محیط زیست را رقم زد و گودال را به رهبر جنبش‌های حفاظت از حیوانات تبدیل کرد.

نخستین تجربه میدانی او با بودجه‌ای ناچیز و توسط یک نیکوکار تأمین شد. چهار ماه نخست این تحقیقات بی‌نتیجه بود، زیرا شامپانزه‌ها به شدت ترسو بودند و اجازه نزدیک شدن نمی‌دادند. اما سرانجام، یکی از آن‌ها به گودال اجازه داد تا نزدیک شود و او به کشف مهم خود درباره استفاده از ابزار دست یافت.

موسسه‌ای که او در سال ۱۹۷۷ تأسیس کرد، درباره مسیر زندگی او می‌گوید:

«او برای مطالعه شگفت‌انگیز شامپانزه‌ها به جنگل رفت و برای نجات آنها از جنگل بیرون آمد.»

تأثیر بر زنان در علم و افتخارات جهانی

موفقیت گودال به عنوان یک زن در جایگاه علمی که پیش از آن عمدتاً در اختیار مردان بود، نه تنها او را به یکی از دانشمندان مشهور قرن بیستم تبدیل کرد، بلکه راه را برای حضور زنان بیشتری در حوزه حفاظت و دیگر علوم گشود. زنانی چون دایان فوسی، بیروته گالدیکاس، شریل نات و پنی پترسون از جمله کسانی بودند که در حوزه تحقیقات رفتار نخستی‌ها به تسلط رسیدند.

آثار مکتوب و جوایز

گودال ۳۲ کتاب نوشته است که ۱۵ مورد از آن‌ها برای کودکان است. سه کتاب پرطرفدار او عبارتند از:

• «دوستان من شامپانزه‌های وحشی» (۱۹۶۷)
• «در سایه انسان» (۱۹۷۱)
• «از میان پنجره» (۱۹۹۰)

در عرصه بین‌المللی، تانزانیا در سال ۱۹۷۸ منطقه حفاظت شده «گومبه استریم» را به افتخار گودال به عنوان یک پارک ملی تعیین کرد. همچنین، سازمان ملل متحد در سال ۲۰۰۲ او را به عنوان پیام‌آور صلح و بالاترین نشان افتخار سازمان ملل برای شهروند جهانی معرفی کرد.

فلسفه امید و عمل

گودال عمیقاً به توانایی انسان برای ایجاد تغییر باور داشت و راه حفاظت از حیات وحش را با تکیه بر این باور هموار کرد. او مردم را تشویق می‌کرد که به خانه، محل زندگی و جامعه خود فکر کنند و همان‌جا دست به عمل بزنند.

او در بخشی از سخنان خود، که بیانگر فلسفه امید اوست، می‌گوید:

«نباید اجازه دهیم این اکوسیستم فروبپاشد. ما پنجره زمان را داریم، ابزارها را داریم و می‌دانیم که باید چکار کنیم. اما آیا خواهیم توانست؟... تصور کنید که بشر در آستانه ورود به یک تونل تاریک و طولانی است که در انتهای آن ستاره کوچکی قرار دارد که آن امید است. اینکه در دهانه تونل بنشینیم و در رویای امیدی باشیم که به ما برسد درست نیست.»

او معتقد بود که تغییر به سادگی ایجاد می‌شود و این کار نه تنها به فرد احساس خوبی می‌دهد، بلکه الهام‌بخش جامعه خواهد شد.