آشوراده پس از ۲۰ سال مناقشه؛ مردم محلی سهام‌دار طرح طبیعت‌گردی می‌شوند

تاریخچه پرفراز و نشیب طرح گردشگری آشوراده

اختلاف بر سر اجرا یا عدم اجرای طرح گردشگری در آشوراده از ۲۰ سال نیز گذشته است. موافقت اولیه با اجرای این طرح در سال ۱۳۸۳ در روزهای پایانی دولت هشتم صورت گرفت و در سال ۱۳۸۴، مجوز تأسیس منطقه نمونه گردشگری ملی صادر شد. با این حال، راهکار نهایی برای سرمایه‌گذاری در این جزیره با گذر از دولت‌های نهم و دهم نیز محقق نشد.

تأیید طرح و توقف‌های قضایی

در سال ۱۳۹۳، رئیس جمهور وقت اعلام کرد که آشوراده با مراعات مسائل زیست‌محیطی به یک مرکز گردشگری تبدیل خواهد شد؛ به‌طوری که بخشی از آن طبیعی باقی مانده و بخش دیگر توسعه یابد. پس از پایان مطالعات در سال ۱۳۹۴ و تأیید طرح در اردیبهشت ۱۳۹۷، پروژه گردشگری آغاز شد. اما این طرح دو بار با دستور مقام قضایی متوقف شد:

• اسفند ۱۳۹۷: اولین توقف اجرای طرح گردشگری آشوراده با دستور مقام قضایی.
• سال ۱۳۹۹: ابلاغ دستور توقف مجدد طرح توسط معاونت قضایی دادستان کل کشور.

کارشناسان محیط زیست همواره انتقادات زیادی نسبت به اجرای طرح داشته‌اند و تنها راهکار را تمرکز بر اکوتوریسم عنوان کرده‌اند، چراکه توسعه ناپایدار در شمال کشور، طبیعت را تحت فشار قرار داده است. اگرچه شهریور سال ۱۴۰۲ مجوز ارزیابی زیست‌محیطی طرح طبیعت‌گردی آشوراده تمدید شد، اما مالکیت اراضی این منطقه همچنان دارای فرایند پیچیده حقوقی و چالش‌زاست.

«این نگرانی وجود دارد که بخش خصوصی درآمد سرمایه‌گذاری در آشوراده را بین مردم تقسیم نکند و تنها آثار منفی و تبعات آن شامل حال مردم شود.»

رویکرد جدید: اکوتوریسم و منافع مشترک با مردم محلی

سازمان حفاظت محیط زیست در دوره جدید، هدف جدی خود را ایجاد فضاهایی برای بهره‌برداری پایدار و توسعه مشاغل سبز در مناطق تحت مدیریت قرار داده و به دنبال ایجاد منافع مشترک با جوامع محلی است تا آنان نیز از منافع حفاظت بهره‌مند شوند.

چارچوب توافق دستگاه‌های متولی

پس از مناقشات، سازمان حفاظت محیط زیست، استانداری گلستان و دیگر دستگاه‌های متولی (مانند بنیاد مسکن، وزارت جهاد کشاورزی، وزارت آموزش و پرورش و وزارت میراث فرهنگی) به چارچوب توافقی دست یافتند. بر اساس این توافق:

• بهره‌برداری از آشوراده باید کمترین آثار و پیامدها را برای تنوع زیستی و طبیعت داشته باشد.
• ساخت و ساز به منطقه روستایی منتقل شد.
• زون‌های تفرجگاهی بزرگ فقط به فعالیت‌هایی اختصاص پیدا کند که کمترین اثرگذاری بر طبیعت را دارند.

جلسات دوره‌ای برای ارزیابی عملکرد دستگاه‌ها و پایبندی به تعهدات ادامه دارد و تفاهم و همراهی مطلوبی با استانداری گلستان و دستگاه‌های دیگر در حال انجام است. همچنین قرار است سرمایه‌گذار پیشین این طرح تعیین تکلیف شود.

مدل جدید مدیریت: تعاونی سهام‌دار محلی

یکی از تصمیمات کلیدی، اجرای طرح طبیعت‌گردی با مشارکت کامل مردم محلی است. سازمان محیط زیست برنامه دارد که منافع حاصل از فعالیت‌های تجاری کوچک، فروش محصولات سنتی و دیگر زیرساخت‌های گردشگری به جامعه محلی بازگردد.

برای حل مسائل حقوقی مالکیت اراضی، که بخشی از آن متعلق به بنیاد مسکن و بخشی دیگر متعلق به مردم محلی است، قرار شده است با دخالت استانداری و دادگستری استان گلستان، زمینه‌ساز شکل‌گیری یک تعاونی با شراکت مردم محلی شود. مردم محلی سهام‌دار این تعاونی خواهند بود و مدیریت مشترک زیرساخت‌های گردشگری را بر عهده خواهند گرفت.

زیرساخت‌های پیش‌بینی شده:

مدیریت این تعاونی شامل موارد زیر خواهد بود:

• احداث ۱۳ مرکز اقامتگاهی.
• چندین مرکز فروشگاهی.
• مرکز بازدیدکنندگان.
• مراکز مراقبتی، بهداشتی و ایمنی.

این یک الگوسازی جدید از نحوه مدیریت مناطق تحت حفاظت است که در صورت تحقق، می‌تواند الگوی موفقی برای حفاظت و بهره‌برداری پایدار از طبیعت با مشارکت مردم باشد.

سابقه حفاظت از آشوراده و میانکاله

ماجرای حفاظت از جزیره آشوراده و منطقه میانکاله از سال ۱۳۴۸ آغاز شد. این منطقه برای نخستین بار به عنوان منطقه حفاظت شده تصویب شد و در سال ۱۳۵۴ با ذکر مستثنیات موجود، میانکاله به عنوان پناهگاه حیات وحش ارتقاء داده شد.