انتقال پایتخت، راه‌حل بحران تهران نیست؛ ۷۰ درصد شهر در معرض تخلیه است

انتقال پایتخت؛ تصمیمی فراتر از ابعاد سیاسی

یک کارشناس مدیریت منابع آبی با اشاره به ابعاد گسترده موضوع انتقال پایتخت، شامل جنبه‌های سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، تاریخی، اقتصادی و زیست‌محیطی، تأکید کرد که هرگونه تصمیم‌گیری در این زمینه باید مبتنی بر مطالعات دقیق و گزارش‌های کارشناسی باشد. تصمیم درست زمانی اتخاذ می‌شود که از طریق گزارش‌های مبسوط، اجماع کارشناسان و تحلیل جامع هزینه – فایده به دست آید.

وی افزود: انتقال پایتخت اقدامی بسیار پیچیده است که نباید صرفاً از منظر سیاسی یا اداری به آن نگریست. برای دستیابی به نتیجه‌ای صحیح، مراکز پژوهشی و شرکت‌های مهندسی مشاور باید مطالعات دقیق و کمی انجام دهند و صرفاً به گزارش‌های توصیفی بسنده نکنند.

بارگذاری‌های فراتر از توان اکولوژیک دشت تهران

این کارشناس با بیان اینکه بارگذاری‌ها در جغرافیای تهران سال‌هاست از ظرفیت بوم‌شناختی آن فراتر رفته است، اظهار داشت: مساحت کنونی تهران حدود ۹۵۰ کیلومتر مربع است، در حالی که این شهر برای سازگاری با توان اکولوژیک دشت، باید حداکثر ۲۰۰ کیلومتر مربع وسعت می‌داشت.

فشار بر منابع آب زیرزمینی

توسعه بی‌رویه کاربری شهری، رشد صنایع و کشاورزی، و حفر تعداد زیادی چاه، فشار سنگینی بر منابع آب دشت تهران وارد کرده است. برای مثال، در این دشت حدود ۱۴ هزار حلقه چاه مجاز و ۱۴ هزار چاه غیرمجاز حفر شده است. این در حالی است که دشت مرودشت در استان فارس با وجود وسعت و منابع اکولوژیک بیشتر، چنین بارگذاری سنگینی را تجربه نمی‌کند.

حدود ۳۰ درصد از یک میلیارد و ۱۰۰ میلیون متر مکعب آب مصرفی تهران از طریق چاه‌ها تأمین می‌شود. علاوه بر این، ده‌ها چاه نیز برای فضای سبز و آبیاری شهری وجود دارد که مجموعاً به پدیده فرونشست دشت تهران منجر شده است.

تهران؛ شهری وابسته به انتقال آب بین حوضه‌ای

تهران سال‌هاست که برای تأمین نیازهای آبی خود، از حوزه‌های آبریز اطراف مانند سدهای لار، طالقان و دیگر سدهای استان‌های همجوار آب «قرض» می‌گیرد. اکنون حتی بحث انتقال آب از خلیج فارس یا مازندران نیز مطرح است. اینها همگی راه‌حل‌های پرهزینه و مخرب زیست‌محیطی هستند که به دلیل تداوم بارگذاری، قادر به رفع مشکل نیستند.

وی تأکید کرد: هر بار که ظرفیت جدیدی برای عرضه آب فراهم می‌شود، تقاضا با سرعت بیشتری پیش می‌رود و بارگذاری افزایش می‌یابد. بنابراین، انتقال آب از دریا یا دیگر حوضه‌ها تنها تأخیری در بحران ایجاد می‌کند و راه‌حل دائمی نیست.

چشم‌انداز فروپاشی اکولوژیک و تخلیه شهر

این کارشناس هشدار داد که تهران در حال حاضر با انبوهی از بحران‌های زیست‌محیطی و زمین‌شناختی مواجه است. فرونشست زمین، کاهش شدید منابع آب زیرزمینی، تشدید آلودگی‌ها و فشار بر حوزه‌های آبریز دیگر، از جمله پیامدهای ادامه این روند است.

وی خاطرنشان کرد: در نهایت، این روند به جایی خواهد رسید که حدود ۷۰ درصد از تهران ناچار به تخلیه خواهد شد، زیرا منابع آبی پایدار، حتی با وجود انتقال‌های پرهزینه، توان تأمین جمعیت کنونی و آینده این کلانشهر را ندارند.

تأثیر ناچیز انتقال پایتخت

در پاسخ به این پرسش که آیا انتقال پایتخت می‌تواند بحران تهران را کاهش دهد، کارشناس مربوطه اظهار داشت: تأثیر انتقال پایتخت بر کاهش مخاطرات زیست‌محیطی بسیار ناچیز و حدود پنج درصد است. دلیل این امر آن است که بخش عمده مشکلات تهران ناشی از ماهیت تجاری و توسعه بی‌وقفه آن است، نه صرفاً پایتخت بودن آن.

وی افزود: رفت و آمدهای اداری و جمعیت غیرساکن، بخش کوچکی از بارگذاری‌های جغرافیای تهران را تشکیل می‌دهند. بنابراین، جابه‌جایی وزارتخانه‌ها، سفارتخانه‌ها و نهادهای حکومتی، تأثیر چندانی بر بحران‌های اصلی زمین‌شناختی تهران نخواهد داشت.

انتقال بحران به نقطه‌ای دیگر

این کارشناس هشدار داد که انتقال پایتخت صرفاً معضلات را از تهران به نقطه‌ای دیگر منتقل می‌کند. وی با اشاره به تجربه شهرهایی مانند شیراز، مشهد، اصفهان و تبریز گفت:

تجربه شهرهایی مانند شیراز، مشهد، اصفهان و تبریز نشان داده که توسعه بی‌برنامه و شهرک‌سازی‌های گسترده، به سرعت بحران‌های محیط‌زیستی و اجتماعی را در آن‌ها تشدید کرده است. اگر پایتخت جدیدی ایجاد شود، همان مشکلات بارگذاری، تغییر کاربری و رانت‌های زمین در مقیاسی تازه و بزرگتر تکرار خواهد شد.

به عنوان مثال، در شیراز، برنامه توسعه ۱۰۰ هزار هکتاری برای محدوده اراضی شهری دنبال می‌شود، در حالی که منابع آب کافی وجود ندارد. این وضعیت می‌تواند در پایتخت جدید نیز تکرار شده و بحرانی تازه بیافریند.

راهکار؛ اصلاح سیاست‌ها نه جابه‌جایی

به جای انتقال پایتخت، بهتر است سیاست‌گذاری‌ها اصلاح شوند. به عقیده این کارشناس، بودن پایتخت در تهران حتی می‌تواند یک مزیت باشد، زیرا مشکلات در برابر دید سیاستمداران قرار گرفته و فشار بیشتری برای اصلاح تصمیمات ایجاد می‌شود.

راهکار صحیح عبارت است از:

• توسعه صنایع دانش‌بنیان و کم‌آب‌بر.
• جلوگیری از تغییر کاربری اراضی.
• توقف تراکم‌فروشی.
• اصلاح مدیریت شهری.

تنها با اجرای چنین اقداماتی می‌توان بارگذاری تهران را کاهش داد و از فروپاشی زیست‌محیطی جلوگیری کرد.