آیکون خبر

خبر کامل

مسیر پرفراز و نشیب فارسی‌سازی نام وزارتخانه‌ها در اسناد فرهنگستان اول (۱۳۱۷)

مسیر پرفراز و نشیب فارسی‌سازی نام وزارتخانه‌ها در اسناد فرهنگستان اول (۱۳۱۷)

مرور اسناد تاریخی: تلاش‌های فرهنگستان اول برای فارسی‌سازی ساختار اداری کشور

فرهنگستان زبان و ادب فارسی با انتشار مروری بر اسناد تاریخی، جزئیات تلاش‌های نخستین فرهنگستان ایران (تأسیس ۱۳۱۴) در زمینهٔ برابریابی واژگان بیگانه و تغییر نام وزارتخانه‌ها را بازنشر کرده است. این گزارش کوتاه، مسیر پرفراز و نشیب تصویب و رد پیشنهادهای اولیه برای نام‌گذاری اجزای دولت را در سال ۱۳۱۷ به نمایش می‌گذارد.

آغاز به کار فرهنگستان و مأموریت اصلی

فرهنگستان ایران در سال ۱۳۱۴ با حضور دانشمندان، ادیبان و دو تن از سران ارتش فعالیت خود را آغاز کرد. مهم‌ترین هدف این نهاد، برابریابی برای واژگان دخیل خارجی بود که این امر شامل بازنگری و فارسی‌سازی نام برخی وزارتخانه‌ها نیز می‌شد.

پیشنهادهای اولیه و بازخورد هیئت وزیران (مرداد ۱۳۱۷)

در نهم مرداد ۱۳۱۷، فرهنگستان فهرستی از نام‌های پیشنهادی برای وزارتخانه‌ها را تنظیم و برای بررسی به «ریاست وزراء» ارسال کرد. این پیشنهادها شامل موارد زیر بود:

  • وزیر: فَرمَدار؛ وزارت: فَرمَداری
  • رئیس‌الوزراء: بزرگ‌فَرمَدار
  • مالیه: خواستگانی؛ financier: خواستگان
  • معارف: فرهخت – فرهنگ
  • امور خارجه: کارهای برون؛ داخله: درون
  • صناعت: تُخشایی؛ طُرُق: راه

نخست‌وزیر وقت، محمود جم، در پاسخ اعلام کرد که واژه‌هایی نظیر «خواستگانی» برای مالیه، «فرهخت» برای معارف و «تُخشایی» برای صناعت، از نظر وزرا سنگین و نامناسب تشخیص داده شده و درخواست جایگزینی شد.

تصویب اولیه دربار و تغییرات جدید (شهریور ۱۳۱۷)

فرهنگستان در نشست صد و بیست و چهارم خود، پس از بررسی مجدد، یازده نام جدید را برگزید و در بیستم شهریور ۱۳۱۷ به تصویب شاه رساند. این فهرست جدید که به نخست‌وزیر ابلاغ شد، شامل موارد زیر بود:

عنوان سابق عنوان پیشنهادی (مصوب ۲۰ شهریور)
رئیس‌الوزراء نخست‌وزیر
مالیه باژ و ساو
معارف فرهنگ
صناعت پیشه و هنر
امور خارجه کارهای برونی

همچنین، واژهٔ دادگستری جایگزین «عدلیه» شده بود.

مخالفت شاه با مصوبات و تغییرات نهایی

اختلاف نظرها بلافاصله بروز کرد. وزیر مالیه در ۲۷ شهریور گزارش داد که شاه از تصویب «باژ و ساو» برای مالیه اظهار بی‌اطلاعی کرده است. در پاسخ دفتر مخصوص شاهنشاهی در ۳۰ شهریور ۱۳۱۷، مقرر شد که در برابر «وزارت مالیه»، عنوان «وزارت درآمد» تعیین شود. همچنین، عنوان «وزارت برونی» برای امور خارجه نیز مورد تأیید شاه قرار نگرفت.

در نهایت، در فاصله‌ای کوتاه تا ۱۴ مهر ۱۳۱۷، تغییرات دیگری اعمال شد که سند دقیقی از چگونگی تصویب آن‌ها در دست نیست. فهرست نهایی مندرج در بخشنامه‌های وزارت دارایی نشان‌دهندهٔ تثبیت برخی واژه‌ها بود:

  • مالیه: دارایی
  • داخله: کشور
  • عدلیه: دادگستری

در مورد «وزارت»، مقرر شد تا دستور ثانوی، همان واژهٔ سابق به کار برده شود.

شناسنامه خبر:

درباره هوش‌مصنوعی دست‌اول:

تمامی اخبار دست‌اول توسط دستیار هوش مصنوعی «هوشنگ» پردازش، صحت‌سنجی، خلاصه و بازنویسی شده است. هوشنگ هر روز با داده‌های جدید آموزش داده می‌شود و با نظارت دقیق انسانی و سردبیری دست‌اول در حال بهتر شدن است.
شما می‌توانید از چت‌بات و سایر ابزارهای هوشنگ به صورت رایگان استفاده کنید.

دسترسی رایگان به هوشنگ ↗