افشای هویت قاتل در تصویر نمادین هولوکاست با کمک هوش مصنوعی؛ از وینیتسا تا بردیچیف

معمای تصویری که دهه‌ها ذهن مورخان را به خود مشغول کرد

یکی از هراس‌انگیزترین تصاویر ثبت‌شده از دوران هولوکاست، صحنه‌ای است که در آن یک سرباز نازی عینکی، هفت‌تیر را به سوی مردی خمیده و سربه‌زیر که در کت‌وشلوار، مقابل گودالی مملو از اجساد زانو زده، نشانه رفته است. این عکس که در اوکراین امروزی گرفته شده، سال‌ها با عنوان نادرست «آخرین یهودی در وینیتسا» شناخته می‌شد و در هاله‌ای از راز باقی مانده بود.

یورگن ماتئوس، مورخ آلمانی مقیم آمریکا، پس از سال‌ها تحقیق دقیق، اکنون با یاری هوش مصنوعی، اطمینان یافته است که توانسته است هویت قاتل را در این صحنه آشکار سازد. یافته‌های او اخیراً در نشریه معتبر علمی (Zeitschrift für Geschichtswissenschaft) منتشر شده است.

تغییر مکان و زمان واقعه: از وینیتسا تا بردیچیف

بر اساس تحقیقات ماتئوس، این کشتار توسط نیروهای اس‌اس در روز ۲۸ ژوئیه ۱۹۴۱ (۶ مرداد ۱۳۲۰)، احتمالاً در ساعات اولیه بعدازظهر، در دژ شهر بردیچیف (واقع در اوکراین کنونی) صورت پذیرفته است. این شهر که سابقاً مرکز پررونقی برای زندگی یهودیان بود، در فاصله ۱۵۰ کیلومتری جنوب‌غربی کی‌یف و حدود ۹۰ کیلومتری شمال وینیتسا قرار دارد؛ مکانی که تا پیش از این، اشتباهاً محل وقوع این قتل‌ها تصور می‌شد.

یگان فرماندهی «آینزاتس‌گروپه C»، یکی از یگان‌های سیار مستقر در مناطق اشغال‌شده شوروی، چند روز پیش از سفر هیتلر، مشغول «پاک‌سازی منطقه از یهودیان و پارتیزان‌ها» بود.

شناسایی مظنون اصلی: یاکوبوس اُنن

در میان نیروهای حاضر در صحنه، نام «یاکوبوس اُنن»، معلم زبان فرانسه، انگلیسی و تربیت‌بدنی متولد ۱۹۰۶ در روستای آلمانی تیخل‌وارف، مطرح شده است.

ماتئوس این مسیر تحقیق را ترکیبی از جست‌وجوی سنتی در بایگانی‌ها، خوش‌شانسی، همکاری همکاران، و مشارکت پیشگامانه داوطلبان گروه روزنامه‌نگاری متن‌باز Bellingcat توصیف می‌کند.

نقش محوری هوش مصنوعی در تأیید هویت

مسیر شناسایی با تماس یکی از خوانندگان آغاز شد؛ فردی که بر اساس مکاتبات خانوادگی دوران جنگ، باور داشت مرد مسلح، عموی همسرش، یاکوبوس اُنن است. خانواده مذکور، هرچند نامه‌های او را در دهه ۱۹۹۰ نابود کرده بودند، اما عکس‌هایی از وی در اختیار داشتند که داوطلبان Bellingcat توانستند برای تحلیل تصویری با هوش مصنوعی از آن‌ها استفاده کنند.

ماتئوس اشاره می‌کند که کارشناسان فنی، درصد انطباق به‌دست‌آمده از الگوریتم را «به‌طرز غیرمعمولی بالا» ارزیابی کرده‌اند، هرچند تأکید می‌کند که به دلیل قدمت عکس تاریخی، دستیابی به درصد اطمینان ۹۹٫۹ درصد رایج در کارهای جنایی معاصر، دشوارتر است.

تحلیل انگیزه و پیشینه قاتل

اُنن که پیش از ۱۹۳۳ به حزب نازی پیوسته بود، از خانواده‌ای تحصیل‌کرده می‌آمد و پیش از اعزام به شرق، از سفر و یادگیری زبان‌ها لذت می‌برد. ماتئوس حدس می‌زند ژست گرفتن او در صحنه کشتار، تلاشی برای «ارائه خود و تحت‌تأثیر قرار دادن» بوده است. اُنن هرگز به درجه بالایی نرسید و در اوت ۱۹۴۳ در نبرد کشته شد.

اهمیت تصویر و افشای حقیقت

ماتئوس، که پیش از این رئیس بخش پژوهش «موزه یادبود هولوکاست ایالات متحده» بود، معتقد است این تصویر باید به اندازه تصویر دروازه آشویتس اهمیت یابد، زیرا «ماهیت بی‌واسطه» و رویارویی مستقیم قاتل و قربانی را نشان می‌دهد.

بر اساس گزارش اشپیگل، از حدود ۲۰ هزار یهودی بردیچیف در ۱۹۴۱، تنها ۱۵ نفر تا اوایل ۱۹۴۴ زنده ماندند. این مورخ تأکید می‌کند که شواهد تصویری و مکتوب فراوان ارسالی توسط سربازان آلمانی، افسانه «بی‌خبری مردم داخل کشور» از نسل‌کشی را بی‌اساس می‌سازد.

پروژه ماتئوس همچنین در تلاش است تا هویت قربانی کت‌پوش را بیابد، هرچند او یادآور می‌شود که برخلاف قربانیان اروپای غربی که نامشان ثبت می‌شد، بیش از یک میلیون قربانی در اتحاد شوروی اشغالی همچنان بی‌نام باقی مانده‌اند، «درست همان‌طور که قاتلان می‌خواستند.»