دژاوو: پدیده‌ای طبیعی یا خطای پیچیده مغزی؟ رمزگشایی از «قبلاً دیده شده»

مقدمه: حس آشنایی وهم‌آور

دژاوو، واژه‌ای فرانسوی به معنای «قبلاً دیده شده»، تجربه‌ای ذهنی است که در آن فرد با وجود مواجهه برای اولین بار با یک صحنه یا موقعیت، احساس می‌کند که آن را دقیقاً پیش‌تر تجربه کرده است. این حالت که گاهی «آشناپنداری» یا «حالت پیش‌دیده» نیز نامیده می‌شود، به قدری عجیب و غریب است که در فرهنگ عامه با مفاهیمی چون سفر در زمان یا نقص در واقعیت (مانند فیلم ماتریکس) پیوند داده شده است. اما متخصصان مغز و اعصاب تأکید دارند که این پدیده ریشه در عملکرد پیچیده مغز دارد.

دیدگاه متخصصان: عملکرد طبیعی مغز

پروفسور سم برکوویچ، متخصص مغز و اعصاب بالینی و مدیر مرکز تحقیقات صرع در آستین هلث، دژاوو را نشانه‌ای از سفر به ابعاد دیگر یا مشاهده زندگی گذشته نمی‌داند، بلکه آن را بخشی طبیعی از نحوه عملکرد مغز تلقی می‌کند. او اشاره می‌کند که حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد افراد این حس را تجربه کرده‌اند و آن را به عنوان فریب خوردن توسط مغز خود می‌پذیرند.

ارتباط با صرع و هیپوکامپ

مطالعات بر روی بیماران مبتلا به صرع، بینش‌های مهمی در مورد این پدیده ارائه داده است. در زمان شروع تشنج صرع، که ناشی از تخلیه الکتریکی غیرطبیعی در مغز است، افراد ممکن است احساس دژاووی تشدید شده و شدیدی را تجربه کنند. این حالت اغلب به تخلیه الکتریکی در هیپوکامپ، ناحیه‌ای حیاتی در لوب گیجگاهی که مسئول کنترل حافظه است، مرتبط می‌شود.

دژاووی تجربه شده توسط فرد مبتلا به صرع، طولانی‌تر و شدیدتر از دژاووی فیزیولوژیکی یا روزمره در افراد سالم است. این افراد کاملاً متقاعد می‌شوند که در حال تکرار تجربه‌ای گذشته هستند.

دانشمندان توانسته‌اند با تحریک بخش‌های خاصی از مغز بیماران صرعی، این احساسات شدید دژاوو را تکرار کنند. با این حال، علت دقیق وقوع آن در افراد سالم همچنان نامشخص است، زیرا امکان قرار دادن الکترود در مغز افراد سالم وجود ندارد. همچنین، مطالعات نشان داده است که بستگان افراد مبتلا به صرع خفیف، دفعات بیشتری دژاووی شدید را تجربه می‌کنند، بدون آنکه آن را غیرطبیعی بدانند.

دژاوو، پردازش ناخودآگاه و «حس ششم»

پروفسور پیرز هاو از دانشکده علوم روانشناسی ملبورن، دژاوو را به مفهوم مبهم «حس ششم» مرتبط می‌داند. او با بررسی موردی که در آن دانشجویی پس از ملاقات با دوستش، بدون هیچ سرنخ ظاهری، از تصادف او اطمینان یافت (که بعداً تأیید شد)، فرضیه‌ای را مطرح کرد.

پردازش اطلاعات فراتر از آگاهی

آزمایش‌های پروفسور هاو با نمایش عکس‌های مشابه اما کمی متفاوت از یک سوژه نشان داد که شرکت‌کنندگان در شناسایی تغییراتی که نمی‌توانستند مکان‌یابی یا توصیف کنند، بسیار موفق بودند. آنها اظهار می‌کردند: «می‌دانم چیزی تغییر کرده، فقط نمی‌دانم چیست.»

این یافته‌ها نشان می‌دهد که مغز اطلاعات بسیار بیشتری را نسبت به آنچه فرد آگاهانه درک می‌کند، پردازش می‌نماید. دژاوو ممکن است زمانی رخ دهد که اطلاعات حسی دریافتی (بصری یا شنیداری) احساس وهم‌آوری از آشنایی ایجاد کند، زیرا بخش ناخودآگاه ذهن آن اطلاعات را پردازش کرده است، اما بخش خودآگاه منبع آن را نمی‌داند.

مطالعات مرتبط با خاطرات غیرواقعی

این فرآیند با مطالعاتی که خاطرات غیرواقعی ایجاد می‌کنند، همخوانی دارد. در یک آزمایش، نمایش کلماتی مانند «در»، «پنجره» و «شیشه» باعث شد که کلمه مرتبط «پنجره» بعداً برای شرکت‌کنندگان آشنا به نظر برسد، زیرا مغز به طور ناخودآگاه ارتباط معنایی را تشخیص داده بود.

نقش نواحی پیشانی مغز

مطالعه‌ای توسط آکِرا اوکانر در سال ۲۰۱۶ با استفاده از اسکن MRI نشان داد که تجربه دژاوو، نواحی پیشانی مغز که مسئول تضاد حافظه و بررسی خاطرات هستند را فعال می‌کند. نتیجه‌گیری این بود که دژاوو احتمالاً تلاشی از سوی مغز برای حل یک خطای شناختی بین آنچه فرد فکر می‌کند دیده است و آنچه واقعاً می‌بیند، می‌باشد.

در نهایت، پروفسور برکوویچ تأکید می‌کند: «مغز بسیار پیچیده است و دژاوو، مغز شماست که به شیوه بسیار پیچیده خود رفتار می‌کند.»