تحلیل استاد زلزله: نشت کارستی سد لار، میراث نادیده گرفتن هشدارهای زمین‌شناسی در دهه ۵۰

دکتر مهدی زارع، استاد پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله، در تحلیلی دقیق از وضعیت سد لار، پرده از ابعاد پنهان و تاریخی نشت گسترده آب از این سازه حیاتی برداشت. این سد که با هدف تأمین آب و تولید برق برای تهران ساخته شد، اکنون با کاهش شدید ذخایر و هدررفت سالانه حجم عظیمی از آب مواجه است؛ مشکلی که ریشه در انتخاب محل ساخت بر روی بستر آهک کارستی و نادیده گرفتن هشدارهای زمین‌شناسی دارد.

وضعیت بحرانی کنونی و آمار نگران‌کننده

بر اساس گزارش‌های اخیر، وضعیت ذخایر سد لار به مرحله هشدار رسیده است. این وضعیت، نتیجه کاهش چشمگیر ورودی آب در سال آبی جاری و همچنین نشت مزمن و ادامه‌دار است.

• کاهش شدید ذخیره: میزان پرشدگی مخزن سد لار به زیر ۵ درصد ظرفیت کل رسیده است.
• هدررفت سالانه: هدررفت آب از این سد به طور سالانه به ۲۷۰ میلیون مترمکعب می‌رسد.
• سهمیه تهران: سهمیه تخصیص یافته آب تهران از این سد، ۳۳۰ میلیون متر مکعب در سال تعیین شده است.

مشخصات فنی سد لار

سد خاکی لار، واقع در البرز مرکزی در نزدیکی دماوند، با هدف تأمین آب و تولید برق طراحی شد. مشخصات اصلی این سازه عبارتند از:

ریشه اصلی مشکل: فرار آب از مجاری کارستی

دکتر زارع، نشت مستقیم از طریق مجاری کارستی را مهم‌ترین عامل هدررفت آب دانست. آب ذخیره‌شده در مخزن، به جای ماندن، از طریق شبکه‌های غارهای زیرزمینی در سنگ آهک به جریان افتاده و در چشمه‌هایی در فاصله ۱۰ کیلومتری پایین‌دست با دبی تا ۱۴ مترمکعب بر ثانیه ظاهر می‌شود.

"اختلاف زیادی بین ظرفیت نظری مخزن (بیش از ۹۰۰ میلیون متر مکعب) و ذخیره واقعی قابل استفاده آن وجود دارد. بخش بسیار زیادی از آب ورودی به دلیل نشت از بین می‌رود."

نشت‌ها نه تنها از طریق مجاری کارستی، بلکه از طریق رسوبات آبرفتی نفوذپذیر و همچنین گسل‌های اصلی که مسیرهای جریان ترجیحی عمل می‌کنند، صورت می‌گیرد.

تلاش‌های اصلاحی و محدودیت‌های فنی

با تشخیص مشکل، تلاش‌های گسترده و پرهزینه‌ای برای مهار آب انجام شد، اما مقیاس مشکل زمین‌شناسی فراتر از این اقدامات بود:

1. پرده دوغاب: تزریق سیمان سیال یا دوغاب شیمیایی تحت فشار زیاد برای پر کردن شکستگی‌ها و ایجاد یک «دیوار» زیرزمینی.
2. پتو رسی: تلاش برای پوشاندن بستر مخزن با لایه‌ای از رس نفوذناپذیر در برخی مناطق.

با این حال، استاد پژوهشگاه زلزله‌شناسی تأکید کرد که سیستم کارست منطقه بسیار وسیع و عمیق است و آب‌بندی کامل تمامی مجراها از نظر فنی عملاً غیرقابل اجرا و از نظر هزینه بسیار گران است. فعالیت‌های زمین‌ساختی نیز مسیرهای نشت جدیدی ایجاد می‌کنند.

درس‌های تاریخی: نادیده گرفتن هشدارهای زمین‌شناسی

بررسی تاریخی پروژه نشان می‌دهد که مشکل نشت از همان مراحل اولیه مطالعات وجود داشته، اما به درستی مدیریت نشده است:

مراحل کلیدی و غفلت‌ها

• دهه‌های ۲۰ و ۳۰ شمسی (شناسایی اولیه): تمرکز بر توپوگرافی و ساختار، و نادیده گرفتن وسعت کامل کارستی شدن منطقه.
• دهه‌های ۴۰ و ۵۰ شمسی (طراحی): مهندسین مشاور انگلیسی «سر الکساندر گیبز» با وجود اثبات ارتباط هیدرولیکی از طریق آزمایش‌های ردیاب رنگی، از مشکل اصلی ساختگاه چشم‌پوشی کردند.

دکتر زارع نتیجه گرفت که این شکست، ناشی از کمبود مطالعات نبود، بلکه از بی‌توجهی به نتایج مطالعات زمین‌شناسی و حاکمیت خوش‌بینی مهندسی ناشی شد. در آن زمان، تقاضای سیاسی برای آب تهران، منجر به این تصمیم شد که سدی با نشت جزئی، بهتر از نبود سد باشد، تصمیمی که اکنون هزینه‌های سنگینی به همراه داشته است.