تحلیل استاد دانشگاه تهران: محیط زیست در ایران حاشیه‌ای است؛ جریمه جایگزین سنجش مبدأ آلایندگی شده است

اولویت تولید بر محیط زیست؛ جریمه به جای اصلاح

دکتر حسین‌نژاد در ابتدا به وضعیت نامطلوب محیط زیست در ایران اشاره کرد و بیان داشت که این حوزه همواره در اولویت‌های پایین‌تر قرار گرفته است؛ اولویت اصلی، فرآیند تولید است و مسائل زیست‌محیطی در مرحله بعدی قرار می‌گیرند. وی افزود که در حال حاضر، حتی در صورت عدم رعایت مقررات، تنها جریمه نقدی اعمال می‌شود و این امر به مثابه پایان ماجرا تلقی شده و هیچ الزام واقعی برای اصلاح ساختاری ایجاد نمی‌کند.

«در ایران، محیط‌زیست همواره حاشیه‌ای بوده است؛ یعنی اولویت اصلی، فرآیند تولید است و محیط‌زیست در مرحله بعد قرار می‌گیرد. حتی اگر مقررات را رعایت نکنند، تنها جریمه می‌شوند و مسئله خاتمه می‌یابد.»

این استاد دانشگاه معتقد است که مدیران واحدهای صنعتی به دلیل درگیری با چالش‌های روزمره تولید و عدم وجود سازوکارهای الزام‌آور بالادستی، تمایلی به سرمایه‌گذاری برای خرید سنسور یا تجهیزات جدید ندارند و هزینه آلودگی را بر عهده خود نمی‌دانند.

نیاز حیاتی به داده‌های مبدأ تولید برای برنامه‌ریزی

عضو هیئت علمی دانشگاه تهران، «اثرات سیستم‌های انرژی» را یکی از مهم‌ترین پارامترهای مؤثر بر آلودگی هوا دانست و تأکید کرد که کاهش آلودگی مستلزم «برنامه‌ریزی» دقیق است که این امر تنها با دسترسی به داده‌های معتبر امکان‌پذیر است.

داده‌های ناکافی در سطح کلانشهرها

وی توضیح داد که داده‌های موجود از ایستگاه‌های سنجش آلاینده‌ها در سطح کلانشهرها، هرچند شاخص‌های کاربردی هستند، اما کافی نیستند؛ زیرا اثر تجمیعی آلاینده‌ها را نشان می‌دهند و سهم زیربخش‌ها و واحدهای تولیدکننده آلایندگی را مشخص نمی‌کنند. به گفته وی، زمانی که شاخص PM2.5 از حد مجاز فراتر می‌رود، کار از کار گذشته است و برنامه‌ریزی باید در مبدأ تولید صورت گیرد.

بخش‌های اصلی سیستم‌های انرژی در تولید آلودگی هوا عبارتند از:

• حمل‌ونقل
• صنایع و نیروگاه‌های پیرامون شهرها
• بخش خانگی و تجاری (شامل دودکش‌ها)

بر اساس ادبیات جهانی، سهم سیستم‌های انرژی در آلودگی هوا حدود ۸۰ درصد برآورد می‌شود، اما در ایران، سنجش دقیقی برای تفکیک سهم حمل‌ونقل، صنایع، بخش خانگی و گرد و غبار وجود ندارد.

فقدان سیستم‌های اندازه‌گیری در منابع اصلی آلایندگی

دکتر حسین‌نژاد تصریح کرد که سنجش‌های فعلی در سطح شهر مثبت است، اما سنجش مورد نیاز، سنجش در «مبدأ تولید» است. متأسفانه در دودکش نیروگاه‌ها، صنایع پالایشگاهی و اگزوز خودروها، سیستم اندازه‌گیری مناسب یا وجود ندارد یا داده‌های آن در دسترس برنامه‌ریزان نیست.

چالش‌های تفکیک منابع آلایندگی

وی به چالش‌های موجود در تفکیک منابع اشاره کرد:

1. حمل‌ونقل: سهم عمده‌ای در آلودگی دارد، به‌ویژه به دلیل استفاده از سوخت مایع (بنزین و دیزل) که ناخالصی‌ها و فلزات سنگین بیشتری آزاد می‌کند.
2. بخش خانگی: با وجود استفاده از گاز طبیعی، اثر تجمعی صدها هزار واحد مسکونی می‌تواند از مجموع دودکش نیروگاه‌ها نیز بیشتر باشد.
3. صنایع: با وجود گازسوز شدن، کیفیت پایین مشعل‌ها و احتراق ناقص منجر به تولید آلاینده‌های بالا می‌شود، هرچند آلودگی آن‌ها به دلیل رهاسازی در ارتفاعات، منشأ مجادلات است.

در مقایسه با کشورهای توسعه‌یافته که مالیات‌های محیط‌زیستی جدی (مانند مالیات کربن) اجرا می‌کنند، در ایران نگاه مدیران همچنان بر مسیر کلاسیک تولید متمرکز است.

موانع ارتقاء فناوری و راهکارهای پیشنهادی

راهکارهای کلان مقابله با آلودگی صنعتی شامل «پیشگیری از تولید آلاینده» (به‌روزرسانی خطوط تولید) و «حذف آلاینده در محل» (استفاده از فیلترها) است. با این حال، دو مانع اصلی بر سر راه صنعتگران برای ارتقاء فناوری وجود دارد:

دکتر حسین‌نژاد تأکید کرد که مشکل اصلی «کمبود توان فنی» نیست؛ زیرا پتانسیل طراحی و ساخت پیشرفته‌ترین فیلترها در دانشگاه‌های تراز اول وجود دارد. مشکل اصلی، ترکیبی از موانع اقتصادی، فقدان الزامات قانونی کارآمد و نبود سازوکارهای تشویقی است.

وی در پایان هشدار داد که تداوم «روزمره‌زدگی» و اولویت‌بندی‌های کوتاه‌مدت، مانع حرکت به سمت راه‌حل‌های نوین می‌شود. تا زمانی که «تفکر میترینگ» و اندازه‌گیری سیستماتیک جا نیفتد، شاهد تداوم تعطیلی‌های ناشی از آلودگی هوا خواهیم بود.