گزارش اختصاصی از پیشرفت ویروس‌درمانی سرطان: ایران وارد فاز یک کارآزمایی بالینی شد

مکانیسم عمل ویروس‌های آنکولایتیک: هدف‌گیری دقیق سلول‌های سرطانی

ویروس‌درمانی بر پایه استفاده از ویروس‌های آنکولایتیک (Oncolytic Viruses) استوار است. این ویروس‌ها، که می‌توانند طبیعی یا مهندسی‌شده باشند، به طور اختصاصی سلول‌های توموری را هدف قرار داده و آن‌ها را تخریب می‌کنند. برخلاف ویروس‌های ناقل ساده که صرفاً ژن درمانی را منتقل می‌کنند، ویروس‌های آنکولایتیک توانایی تکثیر و حمله مستقیم به بافت سرطانی را دارند.

فناوری‌های نوین بر توسعه ویروس‌های آنکولایتیک مهندسی‌شده متمرکز شده‌اند. این ویروس‌ها با دستکاری ژنتیکی طوری طراحی می‌شوند که:

• به‌صورت هدفمند تنها به سلول‌های سرطانی حمله کنند.
• در بافت‌های سالم غیرفعال باقی بمانند.
• عملکردی ایمن و قابل کنترل داشته باشند.

علاوه بر نابودی مستقیم تومور، این ویروس‌ها با تحریک سیستم ایمنی بدن، موجب تبدیل تومورهای «سرد» (پنهان از ایمنی) به محیط «گرم» و فعال‌سازی پاسخ دفاعی طبیعی علیه سرطان می‌شوند.

پیچیدگی‌های فنی توسعه ویروس‌درمانی

دکتر صرامی فروشانی، رئیس پژوهشکده سرطان معتمد جهاد دانشگاهی، توسعه این فناوری را یکی از پیچیده‌ترین پروژه‌های مهندسی ویروس دانست. این دشواری‌ها در مراحل مختلف توسعه، تولید و تجاری‌سازی مشهود است:

چالش‌های سه‌گانه تولید

تنها سه کشور (آمریکا، ژاپن و چین) تاکنون موفق به تجاری‌سازی محصولات مبتنی بر این فناوری شده‌اند که نشان‌دهنده ابعاد فنی آن است:

1. دستکاری ژنتیکی: به دلیل ساختار کوچک و فشرده ژنوم ویروس‌ها، کوچک‌ترین تغییرات می‌تواند عملکرد آن‌ها را مختل کند.
2. تولید انبوه: تکثیر ویروس‌های مهندسی‌شده در مقیاس صنعتی، یکی از چالش‌برانگیزترین مراحل زنجیره تولید است.
3. خالص‌سازی: حذف کامل ناخالصی‌ها (مانند سلول‌های میزبان) بدون آسیب رساندن به ویژگی‌های درمانی ویروس، نیازمند فنی بسیار ظریف است.

پس از این مراحل، مطالعات پیش‌بالینی (آزمایشگاهی و حیوانی) برای ارزیابی ایمنی و اثربخشی ضروری است.

دستاورد ملی: ورود به فاز یک کارآزمایی بالینی

پژوهشکده معتمد سرطان، این پروژه را حدود سه تا چهار سال پیش آغاز کرد و با تکیه بر دانش نخبگان جوان و تفکر جهادی، توانست شتاب قابل توجهی کسب کند. این دستاورد ملی شامل موارد زیر است:

در حال حاضر موفق به انجام مهندسی سازه ویروسی به منظور تولید یک «آدنوویروس انکولیتیک» در کشور شده‌ایم، فرایند تولید ویروس را پشت سر گذاشته‌ایم، تست‌های آزمایشگاهی و مطالعات حیوانی (پیش‌بالینی) را با موفقیت به پایان رسانده‌ایم و وارد فاز یک کارآزمایی بالینی انسانی شده‌ایم.

جزئیات فاز یک بالینی

در این مرحله، ۲۰ داوطلب شرکت کرده‌اند و تاکنون حدود ۵۰ تزریق با موفقیت انجام شده است. دوزها به‌صورت تدریجی و لگاریتمی (افزایش ده برابری) تنظیم شده‌اند و دوز نهایی معادل $10^{12}$ ذره ویروسی به‌صورت اینتراتومورال (تزریق مستقیم به تومور) اعمال می‌شود.

نکته متمایزکننده این پروژه، مهندسی سازه ویروسی بدون دسترسی به نمونه مرجع بوده است؛ تیم ایرانی با استفاده از یک وکتور تجاری کم‌ارزش و افزودن قطعات ژنتیکی سنتز شده، موفق به ساخت ویروسی کاملاً تکثیرپذیر و مهندسی‌شده شده‌اند که این امر، پروژه‌ای دشوارتر از بازسازی اعضای حیاتی بدن محسوب می‌شود.

تأثیر بر سیستم ایمنی و زمان مشاهده اثر

ویروس‌درمانی علاوه بر تخریب مستقیم، سیستم ایمنی را تحریک می‌کند. علائم فعال‌سازی ایمنی معمولاً از روز نخست قابل ردیابی است، اما اظهارنظر قطعی درباره اثربخشی درمانی منوط به تحلیل نهایی داده‌ها در مراحل بعدی است. در مجموع، فرآیند درمان در فاز یک بین یک تا سه هفته تکمیل می‌شود.

برای کاهش مهار ویروس توسط سیستم ایمنی، راهکار اصلی، تزریق مستقیم به درون تومور (Intratumoral Injection) به جای تزریق سیستماتیک است.

چالش‌های بومی‌سازی و مسیر تجاری‌سازی

با وجود توانمندی‌های علمی، تبدیل این فناوری به درمان استاندارد با موانعی روبروست:

موانع حاکمیتی و زیرساختی

• نظارت سخت‌گیرانه: اگرچه ضروری است، اما نبود چارچوب‌های قانونی مشخص برای درمان‌های نوین، روند را کند می‌کند.
• زیرساخت‌های صنعتی: کمبود زیرساخت‌های لازم برای تولید ویروس در مقیاس بالا و مطابق با الزامات کیفی بین‌المللی.
• پراکندگی تصمیم‌گیری: تعدد نهادهای تصمیم‌گیر و تقسیم بودجه‌های محدود، موجب اتلاف منابع شده است.

در پاسخ به زمان لازم برای تبدیل این فناوری به داروی رسمی، دکتر صرامی فروشانی دو برآورد ارائه دادند: ۱۰۰ سال با تفکر دانشگاهی و دولتی، و ۵ سال با تفکر جهادی.

چالش‌های فنی و تأمین

چالش‌های فنی شامل مهندسی، تولید، خالص‌سازی و تحویل هدفمند است. مهم‌تر از آن، تأمین مواد اولیه و تجهیزات تخصصی به دلیل تحریم‌های بین‌المللی، هزینه‌ها را چند برابر کرده و دسترسی به خدمات پشتیبانی را ناممکن ساخته است؛ امری که کشور را به سمت رویکرد پرهزینه‌تر خوداتکایی سوق داده است.

این پروژه که در آن بیماران مبتلا به سرطان‌های متنوعی نظیر پستان، کبد، ریه و ملانوم مشارکت دارند، تمامی مراحل خود را تحت نظارت دقیق کمیته اخلاق و ثبت در سامانه رسمی کارآزمایی‌های بالینی وزارت بهداشت پیش برده است.

تأمین مالی

حمایت‌های مالی کلیدی شامل تخصیص مجدد بودجه ۴ میلیارد تومانی مجلس برای توسعه زیرساخت‌ها و جذب حدود ۳۰ میلیارد ریال کمک مالی مستقیم از سوی جهاد دانشگاهی (به عنوان نهاد خودگردان) و بنیاد علم بوده است.