ابهام تاریخی در تبار خرم سلطان: از بردگی اوکراینی تا ادعای اشرافیت ایتالیایی

ظهور یک چهره تحول‌آفرین در دربار

امپراتوری عثمانی، که از قرن چهاردهم تا اوایل قرن بیستم بر بخش‌های وسیعی از جنوب شرق اروپا، غرب آسیا و شمال آفریقا حکم می‌راند، شاهد ظهور زنی بود که قواعد بازی را تغییر داد. بسیاری از مورخان معتقدند که دوران «سلطنت زنان»، که در آن زنان خاندان سلطنتی نفوذی بی‌سابقه بر امور حکومتی یافتند، با قدرت‌گیری خرم آغاز شد.

سال‌های حضور او در حرمسرای عثمانی – مرکز زندگی خصوصی سلطان و محل اقامت زنان حرم – و تأثیرات پس از آن، به خوبی در منابع تاریخی ثبت شده است. با این حال، قرن‌ها پس از درگذشت او، خاستگاه اصلی خرم سلطان همچنان موضوع اصلی مناقشات تاریخی باقی مانده است.

ابهامات پیرامون خاستگاه: اوکراین، کلیسا یا ایتالیا؟

ابهام اصلی پیرامون خرم سلطان، تبار اوست. آیا او اسیری از سرزمین اوکراین کنونی بود؟ آیا دختر یک کشیش ارتدوکس بود؟ یا بر اساس نظریه‌ای بحث‌برانگیز، بانویی اشراف‌زاده ایتالیایی بود که توسط دزدان دریایی ربوده شد؟

اکثر مورخان بر این باورند که خرم سلطان در اوایل دهه ۱۵۰۰ میلادی در روسینیا، منطقه‌ای تاریخی شامل بخش‌هایی از اوکراین، لهستان و بلاروس امروزی، متولد شد. نام واقعی او نیز قطعی نیست؛ منابع اوکراینی از نام‌هایی چون «الکساندرا لیسوفسکا» یا «آناستازیا» یاد می‌کنند، در حالی که منابع غربی بیشتر از «روکسلانا» استفاده کرده‌اند.

در اسناد رسمی عثمانی، او با عنوان «خاصه‌کی خرم سلطان» شناخته می‌شد؛ عنوانی افتخاری برای همسری که فرزند سلطان را به دنیا می‌آورد.

پروفسور زینب تاریم اشاره می‌کند که خرم در اوایل نوجوانی به بردگی فروخته شد و به عنوان هدیه‌ای به مادر شاهزاده سلیمان (سلیمان قانونی) اهدا گردید. او احتمالا قبل از سال ۱۵۲۰ میلادی به حرمسرا پیوسته است.

نقطه عطف زندگی خرم، ازدواج او با سلیمان بود. این اقدام، سنت چند صد ساله عثمانی را در هم شکست، زیرا پیش از آن هیچ سلطانی با یکی از کنیزان خود ازدواج نکرده بود و این امر جایگاه خرم را به شکلی بی‌سابقه ارتقا داد.

نظریه ایتالیایی و تردید مورخان

در کنار اصالت روسینیایی، نظریه‌های دیگری نیز مطرح شده است. دکتر رینالدو مارمارا ادعا می‌کند که سندی خطی در آرشیو واتیکان یافته که خرم را بانویی اشراف‌زاده از خانواده مارسیلی شهر سیه‌نای ایتالیا با نام اصلی مارگریتا معرفی می‌کند.

این نظریه، که تبار روسینیایی خرم را زیر سوال می‌برد، بر اساس این ادعا استوار است که او و برادرش توسط دزدان دریایی ربوده شده‌اند. با این حال، مورخان برجسته با دیده تردید به این ادعاها می‌نگرند.

جدول زیر خلاصه‌ای از ادعاهای اصلی درباره تبار خرم سلطان را نشان می‌دهد:

پروفسور زینب تاریم تأکید می‌کند که گزارش‌های سفرای ونیزی، که از معتبرترین منابع شایعات درباری هستند، هیچ اشاره‌ای به تبار ایتالیایی خرم نکرده‌اند. پروفسور امجن نیز مکاتبات خرم با خانواده سلطنتی لهستان را صرفاً بخشی از روابط رسمی دیپلماتیک می‌داند.

«جادوگر روس» و تأثیرات سیاسی

ابهام در هویت خرم با عناوینی که به او اطلاق می‌شد، تشدید می‌شد. در برخی اسناد عثمانی، از او با عنوان تحقیرآمیز «جادوگر روس» یاد می‌شد؛ لقبی که منتقدانش، به‌ویژه پس از اعدام شاهزاده مصطفی (ولیعهد اول)، به کار می‌بردند. بسیاری معتقد بودند که خرم با توطئه، مسیر سلطنت را برای پسران خود هموار کرد.

پروفسور امجن توضیح می‌دهد که واژه «روس» در اسناد عثمانی به معنای نژاد روسی امروزی نبود، بلکه به طور کلی برای اشاره به افرادی از مناطق شمالی، از جمله اوکراین و بلاروس، به کار می‌رفت. ویتالی چرووننکو از بی‌بی‌سی اوکراینی تأیید می‌کند که در قرن شانزدهم، مناطق اوکراینی‌نشین لهستان «استان روسکه» نامیده می‌شدند و اوکراینی‌ها را «روسین» می‌خواندند که ارتباطی با روسیه کنونی نداشت.

میراث سیاسی معاصر

در سال‌های اخیر، هویت خرم سلطان رنگ و بوی سیاسی به خود گرفته است. در سال ۲۰۱۹، به درخواست سفارت اوکراین در آنکارا، عنوان «اصل و نسب روسی» از سنگ‌نوشته مقبره او در مسجد سلیمانیه استانبول حذف و بر تبار اوکراینی‌اش تأکید شد.

نفوذ خرم تنها به سیاست محدود نبود. او بانی ساخت مسجد، آشپزخانه عمومی و مجموعه‌های خیریه در استانبول و بیت‌المقدس بود. محله «خاصه‌کی» در استانبول هنوز نام او را یدک می‌کشد.