از سرگیری صادرات برق ۱۵۰ مگاواتی به پاکستان و افغانستان؛ کارشناس: ذخیره‌سازی انرژی هنوز اقتصادی نیست

جزئیات مبادلات انرژی با کشورهای همسایه

بر اساس اعلام مدیرعامل شرکت توانیر، صادرات برق به افغانستان و پاکستان پس از رفع نیازهای داخلی مجدداً آغاز شده است. این میزان صادرات در حال حاضر ۱۵۰ مگاوات برآورد می‌شود. در مقابل، ایران از دو کشور ارمنستان و ترکمنستان، مجموعاً حدود ۴۵۰ مگاوات برق وارد می‌کند. مقامات تأکید کرده‌اند که این سطح صادرات ثابت خواهد ماند، مگر آنکه تغییرات ناگهانی در روابط تجاری با همسایگان رخ دهد.

این وضعیت، پرسش‌هایی را در مورد توجیه‌پذیری صادرات در آستانه فصل سرد و با وجود تجربه کمبود ذخایر نیروگاهی در سال گذشته مطرح می‌سازد. با این حال، کارشناسان معتقدند که این مبادلات در مقیاس کلی، ناچیز تلقی می‌شوند.

منطق اقتصادی مبادلات مرزی

استاد برق دانشگاه صنعتی شریف، صادرات به پاکستان و افغانستان را «امری کاملاً طبیعی» توصیف می‌کند. وی تأکید دارد که حجم توان مبادله‌شده در مقایسه با کل ظرفیت تولید یا مصرف کشور «بسیار پایین و در حد ناچیز» است و نباید با تصورات اغراق‌آمیز در مورد درصد بالای صادرات مواجه شود.

«صادرات برق به شرق کشور و واردات از غرب کشور موضوعی طبیعی است، چون ایران کشوری پهناور است و هزینه انتقال برق در مسافت‌های طولانی بسیار بالاست و ایران تلفات بالا در این زمینه دارد. از نظر اقتصادی نیز منطقی‌تر است که اگر محل مصرف در نزدیکی مرز شرقی قرار دارد، برق از همان‌جا صادر شود.»

این کارشناس، این روند را یک «روند طبیعی و اقتصادی» می‌داند که بر اساس موقعیت جغرافیایی و بهینه‌سازی هزینه‌های انتقال صورت می‌گیرد.

توضیح کاهش مصرف و تعمیرات نیروگاهی

دلیل اصلی تداوم صادرات با وجود تجربه خاموشی‌ها، به فناوری ذخیره‌سازی انرژی بازمی‌گردد که هنوز در دنیا اقتصادی نشده است. در فصول گرم، اوج مصرف کشور ممکن است به ۸۰ هزار مگاوات برسد، در حالی که تولید حدود ۶۰ هزار مگاوات است و کشور با کسری ۲۰ هزار مگاواتی مواجه می‌شود.

با خنک شدن هوا، مصرف تا حدود ۵۰ هزار مگاوات کاهش می‌یابد و ظرفیت مازادی حدود ۱۰ هزار مگاوات ایجاد می‌شود. از آنجا که ذخیره‌سازی این مازاد فعلاً ممکن نیست، بخش کوچکی از آن صادر شده و مابقی ظرفیت نیروگاهی وارد دوره تعمیرات اساسی می‌شود تا برای تابستان سال بعد آماده گردد. همچنین تلاش شده است تا ذخایر سوخت مایع نیروگاه‌ها تکمیل شود، هرچند اتکای گسترده به آن میسر نیست.

چالش جهانی ذخیره‌سازی انرژی و چشم‌انداز آینده

عدم سرمایه‌گذاری گسترده در ذخیره‌سازی، نه محدود به ایران، بلکه یک مسئله جهانی است. فناوری ذخیره‌سازی انرژی، به ویژه باتری‌ها، همچنان بسیار گران‌قیمت است. به عنوان مثال، در خودروهای برقی، باتری تا چهار سال پیش حدود یک‌سوم وزن و قیمت خودرو را تشکیل می‌داد.

در حال حاضر، هیچ کشوری قادر به ذخیره‌سازی بخش قابل توجهی از تولید برق خود نیست. با این حال، تحقیقات گسترده‌ای با سرمایه‌گذاری‌های چند ده میلیارد دلاری در کشورهایی نظیر چین و آمریکا در جریان است.

پیش‌بینی یک دهه تحول در فناوری

انتظار می‌رود «انقلاب ذخیره‌سازی انرژی» طی یک دهه آینده رخ دهد. پیشرفت‌ها در حوزه باتری‌ها تا حدی است که در آینده، عمر باتری خودروهای برقی به یک میلیون کیلومتر رسیده و نیاز به شارژ مداوم (حتی برای موبایل و لپ‌تاپ) به دلیل طول عمر بسیار بالای باتری‌ها، از بین برود.

در نتیجه، در شرایط کنونی، ذخیره‌سازی قابل توجه انرژی الکتریکی از منظر اقتصادی در سطح جهان میسر نیست.