تغییر صف‌بندی خاورمیانه: اسرائیل به عنوان تهدید مشترک و تضعیف نفوذ آمریکا در سایه جنگ غزه

انزوای اسرائیل و شکست دکترین همسویی

اقدامات نظامی اسرائیل در دو سال گذشته، از جمله حملات به لبنان، یمن و ایران، نه تنها قدرت اسرائیل را تثبیت نکرده، بلکه کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس را که پیش‌تر نسبت به ایران محتاط بودند، نسبت به تل‌آویو بدبین ساخته است. حمله ماه سپتامبر به رهبران حماس در قطر، هفتمین کشوری که از اکتبر ۲۰۲۳ مورد حمله اسرائیل قرار گرفته، این بی‌اعتمادی را تشدید کرد.

کشورهایی که زمانی اسرائیل را شریک بالقوه می‌دانستند، اکنون آن را بازیگری خطرناک و غیرقابل پیش‌بینی می‌بینند. طرح صلح ۲۰ ماده‌ای اعلام‌شده توسط ترامپ و نتانیاهو، با توجه به تداوم رفتار تهاجمی اسرائیل و نادیده گرفتن مطالبات فلسطینیان، چشم‌اندازی مبهم دارد.

پیش از اکتبر ۲۰۲۳، اسرائیل با حمایت آمریکا به دنبال بازسازی منطقه به نفع خود و کنار گذاشتن رقبایی چون ایران بود. اکنون، این کشور خود را منزوی کرده و شرکای سابق را به دشمنانی محتاط تبدیل نموده است.

در پاسخ به این تجاوزات، کشورهای منطقه در حال متنوع‌سازی مشارکت‌های امنیتی و سرمایه‌گذاری بر استقلال خود هستند. پروژه‌هایی که هدفشان نزدیکی اسرائیل به اعراب بود، مانند کریدور اقتصادی هند-خاورمیانه-اروپا و I2U2، در حال به حاشیه رانده شدن هستند. این امر نه تنها برای اسرائیل، بلکه برای ایالات متحده نیز خبر بدی است؛ زیرا حمایت بی‌قید و شرط واشنگتن از اسرائیل، جایگاه آن را تضعیف کرده و شبح اسرائیل خشمگین، کشورهای منطقه را از آمریکا دور می‌سازد.

فروپاشی منطق عادی‌سازی: درس‌های قاهره و آنکارا

دکترین جدید اسرائیل مبنی بر نقض حاکمیت سایر کشورها، احساس ناامنی را در سراسر منطقه گسترش داده است. این وضعیت، حفظ روابط رسمی با اسرائیل را به یک ریسک سیاسی برای دولت‌های عربی تبدیل کرده است.

تغییر موضع مصر و ترکیه

روابط مصر و اسرائیل که پس از ۱۹۷۸ و با تمرکز بر انرژی شرق مدیترانه و هماهنگی امنیتی در سینا شکل گرفته بود، تغییر کرده است. عبدالفتاح السیسی در ماه سپتامبر اسرائیل را «دشمن» نامید و گام‌هایی در کاهش همکاری امنیتی برداشت. مصر و رقیب سابقش، ترکیه، رزمایش دریایی مشترکی انجام دادند.

روابط ترکیه و اسرائیل نیز که تا پیش از این در حوزه‌هایی مانند حمایت از آذربایجان و همکاری‌های انرژی در شرق مدیترانه نسبتاً مثبت بود، به دلیل جنگ غزه تیره شد. ترکیه تجارت با اسرائیل را تعلیق و حریم هوایی خود را بسته است. نگرانی ترکیه از اقدامات اسرائیل در سوریه، جایی که آنکارا خواهان ثبات است، اسرائیل را به عنوان یک تهدید بزرگ معرفی کرده است.

سقوط حمایت عمومی از توافقات ابراهیم

بر اساس نظرسنجی‌های «بارومتر عرب»، حمایت عمومی از عادی‌سازی روابط با اسرائیل بسیار پایین است. حمایت در مراکش از ۳۱ درصد در ۲۰۲۲ به تنها ۱۳ درصد در ۲۰۲۳ کاهش یافته است. حتی امارات متحده عربی، متحد نزدیک خلیج فارس، به دلیل دفاع از توافقات ابراهیم در بحبوحه بحث‌های اسرائیل درباره تخلیه غزه، هزینه‌های حیثیتی پرداخته است.

عربستان سعودی نیز به دلیل خطرات داخلی و تردید در مورد قابل اعتماد بودن اسرائیل مردد است. در مقابل، قطر پس از حمله به دوحه، خود را به عنوان منتقد اصلی سیاست اسرائیل معرفی کرده است.

تنوع‌بخشی امنیتی و ظهور نظم جایگزین

تجاوزات اسرائیل، نظامی‌سازی و تنوع در استراتژی‌های دفاعی منطقه را تسریع کرده است. دولت‌ها با درس گرفتن از محدودیت‌های اتکا به سیستم‌های تسلیحاتی آمریکایی، به دنبال تأمین‌کنندگان جایگزین هستند:

• عربستان سعودی: گسترش همکاری با چین در زمینه موشکی و پهپادی و امضای پیمان دفاعی با پاکستان.
• امارات متحده عربی: خرید جت‌های فرانسوی و همکاری با کره جنوبی در دفاع موشکی.
• قطر و کویت: خرید جنگنده یوروفایتر تایفون از اروپا.
• ترکیه: رونمایی از سیستم دفاع هوایی Steel Dome، رقیب Iron Dome اسرائیل.

این شبکه گسترده مشارکت‌ها، فضای کمتری برای ابتکارات تحت رهبری آمریکا مانند توافقات ابراهیم، کریدور هند-خاورمیانه-اروپا و I2U2 باقی می‌گذارد. هدف اصلی این ابتکارات، پیوند اعراب با اسرائیل و مهار ایران بود که اکنون در حال فروپاشی است.

فراخوان برای بازنگری استراتژی آمریکا

ایالات متحده باید نسبت به این تغییرات بیدار شود. ادامه حمایت بی‌قید و شرط از اسرائیل، نفوذ واشنگتن را تضعیف کرده و این برداشت را تقویت می‌کند که منطقه صرفاً از دریچه منافع اسرائیل دیده می‌شود. نخبگان منطقه‌ای در حال نزدیک شدن به چین، اروپا و روسیه هستند.

برای حفظ اعتبار، واشنگتن باید رویکرد خود را با پرداختن مستقیم به نگرانی‌های مصر، خلیج فارس و ترکیه تنظیم کند و چارچوب‌های امنیتی مشارکتی را اولویت دهد. این امر مستلزم تثبیت سیاست آمریکا در حمایت از راه‌حل عادلانه برای مسئله فلسطین است. پایان دادن به کارزار غزه، توقف الحاق کرانه باختری و رفع قحطی، باید نقاط شروع این اصلاح مسیر باشند تا از تشدید رادیکالیسم و تهدید ثبات منطقه‌ای جلوگیری شود.