جدال تاریخی بر سر خاستگاه خرم سلطان: از روسینیا تا ادعای اشرافیت ایتالیایی

خرم سلطان، همسر محبوب سلیمان یکم، یکی از تأثیرگذارترین و در عین حال اسرارآمیزترین چهره‌های تاریخ امپراتوری عثمانی است. این شخصیت جنجالی، بیش از چهار قرن پس از درگذشتش در سال ۱۵۵۸، همچنان کانون توجه مورخان و علاقه‌مندان به تاریخ باقی مانده است. قدرت‌گیری او، آغازگر دوره‌ای شد که مورخان آن را «سلطنت زنان» می‌نامند؛ دوره‌ای که در آن زنان خاندان سلطنتی نفوذی بی‌سابقه بر سیاست و حکومت یافتند.

ابهام در خاستگاه: روسینیایی، دهقان‌زاده یا اشراف‌زاده ایتالیایی؟

با وجود ثبت دقیق سال‌های حضور خرم در حرمسرا، تبار و خاستگاه اصلی او همچنان محل بحث‌های جدی است. اکثریت مورخان معتقدند که خرم سلطان در اوایل دهه ۱۵۰۰ در روسینیا (منطقه‌ای تاریخی شامل بخش‌هایی از اوکراین، لهستان و بلاروس امروزی) متولد شده است.

روایت‌های متضاد درباره نام و نسب

هیچ سند قطعی درباره نام واقعی او وجود ندارد؛ منابع اوکراینی از نام‌هایی چون «الکساندرا لیسوفسکا» یا «آناستازیا» یاد می‌کنند، در حالی که در منابع اروپای غربی نام «روکسلانا» رایج‌تر است. در اسناد رسمی عثمانی، او با عنوان افتخاری «خاصه‌کی خرم سلطان» شناخته می‌شد.

پروفسور فریدون امِجن اشاره می‌کند که اسناد حاکی از آن است که مهاجمان تاتار کریمه، خرم را در شهر روهاتین (واقع در غرب اوکراین امروزی) به اسارت گرفتند و او در اوایل نوجوانی به عنوان هدیه به مادر شاهزاده سلیمان تقدیم شد.

نکته قابل تأمل این است که سلیمان، با شکستن سنت چند صدساله عثمانی، بعدها با خرم ازدواج کرد؛ اقدامی که جایگاه او را به شکلی بی‌سابقه ارتقا داد.

نظریه جنجالی ایتالیایی و تردید مورخان

در کنار روایت غالب روسینیایی، نظریه‌های دیگری نیز مطرح شده است. دکتر رینالدو مارمارا، پژوهشگر ایتالیایی، مدعی است که سندی خطی در آرشیو واتیکان یافته که نشان می‌دهد خرم در واقع «مارگریتا»، بانویی اشراف‌زاده از خانواده مارسیلی در شهر سیه‌نای ایتالیا بوده که توسط دزدان دریایی ربوده شده است.

با این حال، این ادعا با تردید جدی مورخان مواجه شده است. پروفسور زینب تاریم تأکید می‌کند که گزارش‌های دقیق سفرای ونیزی، که منبع معتبری برای شایعات درباری بودند، هیچ اشاره‌ای به این موضوع نکرده‌اند. او می‌گوید: «اگر چنین چیزی واقعاً مطرح بود، قطعاً در آن گزارش‌ها آمده بود.»

ابهام واژه «روس» و تأثیرات سیاسی معاصر

ابهام در هویت خرم با عناوینی چون «جادوگر روس» که منتقدانش پس از اعدام شاهزاده مصطفی (ولیعهد اول) به او اطلاق می‌کردند، تشدید شد. پروفسور امِجن توضیح می‌دهد که واژه «روس» در اسناد عثمانی لزوماً به معنای نژاد روسی امروزی نبوده، بلکه اشاره به افرادی از مناطق شمالی مانند اوکراین و بلاروس داشته است.

هویت خرم سلطان در سال‌های اخیر ابعاد سیاسی یافته است. در سال ۲۰۱۹، به درخواست سفارت اوکراین، عنوان «اصل و نسب روسی» از سنگ‌نوشته مقبره او در مسجد سلیمانیه استانبول حذف و بر تبار اوکراینی وی تأکید شد.

میراث ماندگار خرم سلطان

نفوذ خرم تنها به حرم محدود نبود. او بانی مجموعه‌های خیریه بزرگی شامل مسجد، آشپزخانه عمومی در استانبول و بیت‌المقدس بود. محله «خاصه‌کی» در استانبول هنوز نام او را یدک می‌کشد.

خرم سلطان در ۱۵ آوریل ۱۵۵۸ بر اثر مرگ طبیعی درگذشت و در مسجد سلیمانیه به خاک سپرده شد. فارغ از هرگونه روایت تاریخی، او به عنوان یکی از جذاب‌ترین و قدرتمندترین زنان تاریخ عثمانی باقی مانده است.