تحلیل تطبیقی: آیا تحریم‌ها دلیل اصلی چندنرخی بودن ارز هستند؟ درس‌های روسیه و ترکیه

ابهام در ریشه بحران: تحریم یا منافع ذی‌نفعان؟

برخی از کارشناسان و سیاستگذاران، تحریم‌های بین‌المللی را به عنوان بهانه‌ای برای تداوم سیاست ارز چندنرخی در ایران مطرح می‌کنند. با این حال، بررسی مسیر کشورهایی نظیر روسیه و ترکیه، این فرضیه را به چالش می‌کشد و پرسش اصلی را به سمت منافع گروه‌های خاص و ساختار تصمیم‌گیری سوق می‌دهد.

در ایران، طی یک دهه گذشته، نظام چندنرخی به ابزاری برای کنترل دستوری قیمت‌ها و حمایت از بخش‌های خاص تبدیل شده است. این رویکرد، پیامدهایی چون گسترش فساد، افزایش انتظارات تورمی و تضعیف اعتماد عمومی را به همراه داشته است. نکته حائز اهمیت این است که این ساختار حتی پیش از تشدید تحریم‌ها نیز وجود داشته و در زمان جهش‌های ارزی مجدداً فعال شده است.

تجربه روسیه: حرکت به سوی شناورسازی مدیریت‌شده

پس از سقوط روبل در سال ۲۰۲۲، بانک مرکزی روسیه رویکردی متفاوت را در پیش گرفت. این نهاد به جای تثبیت دستوری نرخ ارز، به سمت شناورسازی مدیریت‌شده حرکت کرد که عملاً منجر به تک‌نرخی شدن قیمت ارز شد.

استراتژی پولی مسکو

• 🎯 هدف اصلی: کنترل مؤثر تورم به عنوان اولویت نخست.
• 💰 ابزار کلیدی: استفاده از ابزار سیاست پولی، به ویژه نرخ بهره.
• ⚖️ تعیین قیمت: اجازه به بازار برای تعیین نرخ ارز بر اساس عرضه و تقاضا.
• 🛡️ مدیریت بحران: مداخله محدود در موارد اضطراری برای مهار شوک‌های ناگهانی و کاهش رانت‌های ارزی.

این سیاست منجر به بازگشت اعتماد به بازار شد و نرخ دلار در روسیه تقریباً به سطح پیش از جنگ بازگشته است. روسیه توانست با مدیریت منابع ارزی، ثبات نسبی را پس از جهش اولیه برقرار سازد.

درس ترکیه: پذیرش هزینه کاهش ارزش پول ملی

تجربه ترکیه در دو سال اخیر نیز روشنگر است. با وجود کاهش بیش از ۵۰ درصد ارزش لیر، دولت ترکیه از تثبیت مصنوعی نرخ ارز یا پناه بردن به سیاست چندنرخی اجتناب کرد.

ترکیه مسیر دشوارتری را انتخاب کرد: اصلاحات پولی، افزایش نرخ بهره و شفافیت در بازار ارز. این کشور هزینه کاهش ارزش پول ملی را پذیرفت، اما توانست از هزینه‌های سنگین فساد ارزی و رانت‌های ناشی از چندنرخی بودن، دوری جوید.

ریشه اصلی در ساختار تصمیم‌گیری ایران

تحلیل‌ها نشان می‌دهد که ریشه بحران ارزی ایران، بیش از عوامل خارجی، در ساختار تصمیم‌گیری داخلی نهفته است. استقلال واقعی بانک مرکزی هنوز محقق نشده و سیاست ارزی اغلب در خدمت اهداف کوتاه‌مدت بودجه‌ای و حمایتی قرار می‌گیرد.

جدول مقایسه رویکردهای ارزی

چندنرخی بودن ارز در ایران، همزمان هم نشانه بحران است و هم عامل تداوم آن. این کشور همچنان در چرخه‌ای گرفتار است که ترجیح می‌دهد «تثبیت نرخ ارز برای کنترل قیمت‌ها» را بر واقعیت‌های بازار ترجیح دهد.

آزمون اراده برای اصلاح ساختاری

با تأکید اخیر رئیس‌جمهور بر ضرورت پایان دادن به چندنرخی بودن، این پرسش مطرح است که آیا اراده‌ای برای اصلاحات واقعی وجود دارد یا خیر. گذار به نظام تک‌نرخی، فراتر از یک تصمیم فنی اقتصادی، یک آزمون برای شفافیت، اعتمادسازی و انضباط مالی دولت محسوب می‌شود. در غیر این صورت، اقتصاد ایران محکوم به تداوم ضعف ریال، نه به دلیل تحریم، بلکه به دلیل سیاست‌های ساختاری نادرست خواهد بود.