تغییر اجباری سفره ایرانیان در سایه رکود: کاهش پروتئین و افزایش حبوبات

تغییرات جهانی: از رستوران تا آشپزخانه خانگی

هنگامی که اقتصاد دچار رکود می‌شود، اولین جایی که تغییرات خود را نشان می‌دهد، سفره خانوار است. مطالعات جهانی، از جمله در کشورهای پردرآمدی مانند آمریکا و بریتانیا، تأیید می‌کنند که کاهش قدرت خرید، مردم را به سمت غذاهای ارزان‌تر، پرکالری‌تر و خانگی سوق می‌دهد. این امر مستلزم کاهش مصرف اقلام گران‌قیمت مانند گوشت قرمز، لبنیات پرچرب، میوه‌ها و سبزیجات تازه است.

الگوهای مصرف در کشورهای توسعه‌یافته

در دوره بحران ۲۰۰۷-۲۰۰۹ در آمریکا، هزینه‌های رستوران‌ها به شدت کاهش یافت و در مقابل، خرید مواد اولیه خام افزایش یافت. این تغییر به معنای کاهش مصرف فست‌فود، نوشابه و تنقلات شیرین بود. کارشناسان معتقدند این گرایش به آشپزی خانگی، به‌طور میانگین کیفیت غذا را بهبود بخشیده و مصرف چربی اشباع را کاهش داده است.

بررسی‌های بریتانیا بین سال‌های ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۲ نیز نشان داد که خانوارها به سمت خوراکی‌های ارزان و پرکالری مانند نان سفید و سیب‌زمینی روی آوردند. نکته کلیدی این است که تغییر اساسی در «چه چیزی» خورده می‌شود نیست، بلکه در «چگونه» خریدن است؛ یعنی استفاده از تخفیف‌ها، خرید عمده و صرف زمان بیشتر برای آماده‌سازی غذا در خانه.

"در کشورهای پردرآمد، بحران اقتصادی باعث «تغییر هوشمندانه» در الگوی غذایی می‌شود؛ مردم بیشتر آشپزی می‌کنند و غذاهای پرکالری ارزان‌تر جایگزین اقلام گران‌قیمت می‌شوند."

تجربه ایران و خاورمیانه: شدت بیشتر بحران

در کشورهای در حال توسعه و خاورمیانه، این تغییرات با شدت بیشتری رخ می‌دهد. در لبنان، که از سال ۲۰۱۹ با فروپاشی اقتصادی مواجه است، ناامنی غذایی گسترش یافته و مصرف حبوبات به‌شدت افزایش یافته است. این روند در کشورهایی مانند اردن، فلسطین و سوریه نیز با کاهش شدید خوراکی‌های وارداتی و افزایش مصرف اقلام محلی ارزان مشاهده شده است.

داده‌های مصرف در ایران

داده‌های مرکز آمار ایران نشان می‌دهد که در دوران تحریم‌ها و تورم شدید، سهم «خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها» در سبد هزینه خانوار شهری افزایش یافته است. این بدان معناست که بخش بزرگ‌تری از درآمد صرف مایحتاج روزمره می‌شود.

در این دوره، سرانه مصرف اقلام اساسی افت کرده است:

• 🔻 کاهش مصرف انواع برنج و نان.
• 🥩 کاهش محسوس مصرف گوشت قرمز، ماهی و شیر.

به‌طور خلاصه، خانوارهای ایرانی برای صرفه‌جویی، پروتئین گران‌قیمت را کنار گذاشته و به جایگزین‌های ارزان‌تر مانند حبوبات، تخم‌مرغ و مرغ روی آورده‌اند. گزارش‌های میدانی حاکی از تجربه ناامنی غذایی در حاشیه شهرها و جایگزینی گوشت و سبزی تازه با حبوبات و مواد کنسروی است.

پیامدهای چندوجهی: اقتصاد، اجتماع و سلامت

تحولات غذایی در زمان بحران، ابعاد گسترده‌ای دارد. افزایش سهم هزینه خوراک، توان خرید خانواده‌ها را کاهش داده و شکاف درآمد-هزینه را تشدید می‌کند. این وضعیت با کاهش سرمایه‌گذاری در بخش‌های غیرضروری مانند آموزش و تفریح همراه است.

اثرات اقتصادی و اجتماعی

کاهش خرید غذا از بیرون، اگرچه آمار رستوران‌ها را پایین می‌آورد، اما زمان صرف وعده‌های غذایی خانوادگی را افزایش داده و بعد اجتماعی غذا خوردن را تقویت می‌کند. با این حال، افزایش بار هزینه‌های اساسی می‌تواند زمینه اضطراب غذایی و نارضایتی اجتماعی را فراهم سازد.

پیامدهای سلامت: دوگانگی تغذیه

تغییر رژیم به سمت خوراکی‌های ارزان‌تر پیامدهای دوگانه‌ای دارد. از یک سو، کاهش مصرف فست‌فود مثبت است، اما از سوی دیگر، محدود شدن تنوع غذایی به نان و برنج و کمبود میوه و لبنیات می‌تواند منجر به کمبود مواد مغذی شود. در ایران، رکود اقتصادی کمبود مزمن لبنیات و پروتئین را تشدید کرده است.

دکتر مریم زارعیان اشاره می‌کند که تورم گروه «خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها» در تابستان گذشته بیش از ۳۰ درصد و تورم گوشت قرمز و طیور به مرز ۶۰ درصد رسیده است. این وضعیت باعث شده تا تنها بخش اندکی از خانوارها روزانه پروتئین مصرف کنند.

معضل تغذیه دوقلو

در ایران، همزمان با افزایش سوءتغذیه در کودکان (بیش از یک‌دهم کودکان زیر شش سال دچار کمبود وزن شدید هستند)، حدود یک‌پنجم کودکان در سن مدرسه اضافه‌وزن یا چاق هستند. این وضعیت، معضل تغذیه دوقلو (سوءتغذیه و چاقی همزمان) را تشدید می‌کند و خطر بیماری‌های غیرواگیر را در بلندمدت افزایش می‌دهد.

حمله به گروه‌های آسیب‌پذیر و راهکارهای سیاستی

کاهش امنیت غذایی، گروه‌های آسیب‌پذیر مانند کارگران کم‌درآمد و بازنشستگان را بیشتر در معرض سوءتغذیه قرار داده است. گزارش‌های میدانی حاکی از حذف وعده‌هایی مانند صبحانه برای بسیاری از مردم است.

از منظر اقتصادی، کاهش تقاضا برای محصولات پروتئینی می‌تواند صنایع دامپروری و لبنیات را با کسادی مواجه کند. در مقابل، فشار تورم بر خانوارهای فقیر ایرانی که حدود نیمی از مخارجشان صرف غذا می‌شود، بسیار سنگین است.

توصیه‌های سیاستی

کارشناسان توصیه می‌کنند سیاست‌گذاران باید اقداماتی مانند یارانه دادن به مواد غذایی مغذی، گسترش آموزش‌های تغذیه و تقویت تولید داخلی را در اولویت قرار دهند تا فشار اقتصادی بر خانوارهای آسیب‌پذیر کاهش یابد و از بروز بحران سلامت جلوگیری شود.