تحلیل ساختار طبقاتی ایران: تقابل طبقه متوسط تاریخی با طبقات رانتی حکومتی

دوگانگی بنیادین در فهم ساختار اجتماعی ایران

تحلیل ساختار طبقاتی ایران در دو سده اخیر همواره با دو دیدگاه متضاد همراه بوده است: یکی بر فقدان ساختار طبقاتی و به‌ویژه طبقه متوسط تأکید دارد و عاملیت هرگونه تغییر را صرفاً در منطق توده جستجو می‌کند. این رویکرد سلبی، شکست انقلاب مشروطه را به فقدان رهبران توده‌گرا و موفقیت انقلاب اسلامی را به حضور فراگیر مردم نسبت می‌دهد، در حالی که عاملیت مشروطه را به نیروهای خارج از توده (مانند غرب‌زدگان) نسبت می‌دهد.

تکرار این روایت رسمی، منشأ دوپارگی در فهم دو انقلاب اجتماعی مهم ایران در عصر جدید و نارسایی در درک چرایی وقوع صدها جنبش اجتماعی در سده اخیر شده است.

نادیده گرفتن نقش طبقه متوسط در زیست ایرانی، منجر به این شده است که همه جنبش‌های اجتماعی ایرانی، خارجی، غربی یا استعماری تلقی شوند.

شکل‌گیری طبقات حکومتی و توده‌گرایی سیاسی

آزاد ارمکی معتقد است که طیف‌های مختلفی از روشنفکران چپ تا سیاستمداران راستگرای حکومتی (که اکنون در قالب «پایداری‌چی‌ها» سازمان یافته‌اند)، در گسترش سازه جامعه توده‌وار ایرانی نقش داشته‌اند. نتیجه این رویکرد، تلقی توده به عنوان بازیگر اصلی و حذف نقش بورژوازی ملی و طبقه متوسط تاریخی از تحولات بوده است.

ظهور طبقه متوسط خودساخته و رانتی

تکرار روایت توده‌گرایی تا جایی پیش رفته که سقوط طبقه متوسط و خروج بورژوازی ایرانی از صحنه تحولات پذیرفته شده است. در این فضا، دولت‌ها برای ایجاد تنوع در حیات اجتماعی، اقدام به طراحی شکلی از طبقه متوسط خودساخته و سرمایه‌داران رانتی (خصولتی) همراه با حاکمیت کرده‌اند. این طبقه‌سازی حکومتی، به جای بهبود شرایط، به بزرگ شدن دولت و گسترش فضای رانتی در ابعاد سیاسی، اقتصادی و فرهنگی انجامیده و مانع نقش‌آفرینی طبقات تاریخی شده است.

فرسایش سرمایه اجتماعی در تعارض طبقاتی

تعارض پنهان میان طبقه متوسط تاریخی و طبقه متوسط خصولتی، به فرسایش سرمایه‌های اجتماعی در ایران دامن زده است. این تعارض در حوزه فرهنگ، نظام ارزشی را از حالت متنوع به سیاه و سفید سوق داده و در سیاست، منجر به ظهور طرفداران و مخالفان حاکمیت شده است؛ جایی که مدافعان کم اما صاحب قدرت و مخالفان زیاد و فراموش‌شده تعبیر شده‌اند.

تضاد در سیاست خارجی: برجام در برابر تحریم

بدترین جلوه این تعارض در سیاست خارجی نمایان است؛ جایی که عده‌ای به دلیل منزلت رانتی بر طبل جنگ و تعارض با جهان می‌کوبند، در حالی که اکثریت جامعه خواهان صلح و سازگاری هستند. حاصل این دوگانگی، وقوع همزمان «برجام» و «تحریم فراگیر» در سیاست خارجی بوده است.

نقش‌آفرینی تاریخی طبقه متوسط در بحران‌ها

شواهد تاریخی نشان می‌دهد که در زمان بحران، اثری از نقش‌آفرینی طبقه اقتصادی و فرهنگی حکومتی نیست و حضور آن‌ها غالباً منشأ نارضایتی و گسترش بحران بوده است. نویسنده به طور خاص به نقش طبقه متوسط تاریخی در بحران «جنگ ۱۲ روزه» اشاره می‌کند.

در شرایطی که نیروهای حکومتی سکوت کرده یا به حاشیه رفته بودند، طبقه متوسط شهری با پذیرش مسئولیت تاریخی، به دفاع از «ایران» به عنوان مفهوم گمشده پرداخت. تلاش‌ها و مشارکت‌های فرهنگی و هنری این طبقه، انسجام موقتی ایجاد کرد و زمینه‌ساز پایان دادن به جنگ دوازده روزه و تبدیل آن به آتش‌بس شد.

راهکار: بازآفرینی نظام اجتماعی با محوریت طبقه متوسط

نویسنده تأکید می‌کند که برای بازآفرینی نظام سیاسی، باید به بازآفرینی نظام اجتماعی بر اساس فهمی تاریخی اقدام کرد. هدف باید فراهم کردن شرایط مناسب برای حضور طبقه متوسط ایرانی باشد تا این طبقه با سرمایه‌های اجتماعی انباشته، ایران را از وضعیت بحرانی خارج سازد.

این تغییرات ساختاری باید بدون خونریزی و حذف بخشی از پیکر ایرانی محقق شود. طبقه متوسط تاریخی، با وجود ضعف‌های اقتصادی و فشارهای سیاسی، به دلیل پیوستگی اجتماعی با ساختارهای تاریخی، نیرویی مؤثرتر از طبقه متوسط رانتی وابسته به نفت و بازار جهانی است و می‌تواند نجات‌بخش ایران باشد.